Ca, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
इह खलु पुरुषेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुषपराक्रमेण हितमिह चामुष्मिंश्च लोके समनुपश्यता तिस्र एषणाः पर्येष्टव्या भवन्ति । (३।१)
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti |
आसां तु खल्वेषणानां प्राणैषणां तावत्पूर्वतरमापद्येत । (४।१)
āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvatpūrvataramāpadyeta |
तस्यानुपालनं स्वस्थस्य स्वस्थवृत्तानुवृत्तिः आतुरस्य विकारप्रशमनेऽप्रमादः तदुभयमेतदुक्तं वक्ष्यते च तद्यथोक्तम् अनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नोतीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति ॥ (४।३)
tasyānupālanaṃ svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca tadyathoktam anuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati ||
अथ द्वितीयां धनैषणामापद्येत प्राणेभ्यो ह्यनन्तरं धनमेव पर्येष्टव्यं भवति न ह्यतः पापात् पापीयोऽस्ति यद् अनुपकरणस्य दीर्घमायुः तस्मादुपकरणानि पर्येष्टुं यतेत । (५।१)
atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇāmāpadyeta prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yad anupakaraṇasya dīrghamāyuḥ tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta |
तत्रोपकरणोपायान् अनुव्याख्यास्यामः तद्यथा कृषिपाशुपाल्यवाणिज्यराजोपसेवादीनि यानि चान्यान्यपि सतामविगर्हितानि कर्माणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन् दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः पुरुषो भवति । (५।२)
tatropakaraṇopāyān anuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ tathā kurvan dīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati |
संशयश्चात्र कथं भविष्याम इतश्च्युता नवेति कुतः पुनः संशय इति उच्यते सन्ति ह्येके प्रत्यक्षपराः परोक्षत्वात् पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः सन्ति चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति श्रुतिभेदाच्च । (६।२)
saṃśayaścātra kathaṃ bhaviṣyāma itaścyutā naveti kutaḥ punaḥ saṃśaya iti ucyate santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti śrutibhedācca |
अतः संशयः किंनु खल्वस्ति पुनर्भवो न वेति ॥ (६।६)
ataḥ saṃśayaḥ kiṃnu khalvasti punarbhavo na veti ||
तत्र बुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सां च । (७।१)
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca |
कस्मात् प्रत्यक्षं ह्यल्पम् अनल्पमप्रत्यक्षमस्ति यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते यैरेव तावदिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते तान्येव सन्ति चाप्रत्यक्षाणि ॥ (७।२)
kasmāt pratyakṣaṃ hyalpam analpamapratyakṣamasti yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate tānyeva santi cāpratyakṣāṇi ||
सतां च रूपाणाम् अतिसन्निकर्षाद् अतिविप्रकर्षाद् आवरणात् करणदौर्बल्यान्मनोऽनवस्थानात् समानाभिहाराद् अभिभवाद् अतिसौक्ष्म्याच्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः तस्मादपरीक्षितम् एतदुच्यते प्रत्यक्षमेवास्ति नान्यदस्तीति ॥ (८।०)
satāṃ ca rūpāṇām atisannikarṣād ativiprakarṣād āvaraṇāt karaṇadaurbalyānmano'navasthānāt samānābhihārād abhibhavād atisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ tasmādaparīkṣitam etaducyate pratyakṣamevāsti nānyadastīti ||
आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि संचरेत् । (९।२)
ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi saṃcaret |
सर्वश्चेत् संचरेन्मातुः पितुर्वा मरणं भवेत् । (१०।१)
sarvaścet saṃcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet |
निरन्तरं नावयवः कश्चित् सूक्ष्मस्य चात्मनः ॥ (१०।२)
nirantaraṃ nāvayavaḥ kaścit sūkṣmasya cātmanaḥ ||
बुद्धिर्मनश्च निर्णीते यथैवात्मा तथैव ते । (११।१)
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te |
येषां चैषा मतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा ॥ (११।२)
yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā ||
विद्यात्स्वाभाविकं षण्णां धातूनां यत्स्वलक्षणम् । (१२।१)
vidyātsvābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yatsvalakṣaṇam |
संयोगे च वियोगे च तेषां कर्मैव कारणम् ॥ (१२।२)
saṃyoge ca viyoge ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam ||
पर आत्मा स चेद्धेतुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः ॥ (१३।२)
para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu paranirmitiḥ ||
न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च । (१४।१)
na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca |
न देवा नर्षयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च ॥ (१४।२)
na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca ||
नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः । (१५।१)
nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ |
पातकेभ्यः परं चैतत् पातकं नास्तिकग्रहः ॥ (१५।२)
pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ ||
तस्मान्मतिं विमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः । (१६।१)
tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ |
सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथम् ॥ (१६।२)
satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham ||
द्विविधमेव खलु सर्वं सच्चासच्च तस्य चतुर्विधा परीक्षा आप्तोपदेशः प्रत्यक्षम् अनुमानं युक्तिश्चेति ॥ (१७।०)
dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca tasya caturvidhā parīkṣā āptopadeśaḥ pratyakṣam anumānaṃ yuktiśceti ||
आप्तास्तावत् रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । (१८।१)
āptāstāvat rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye |
आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम् । (१९।१)
āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam |
सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः ॥ (१९।२)
satyaṃ vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ ||
आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते । (२०।१)
ātmendriyamano'rthānāṃ sannikarṣāt pravartate |
व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिः प्रत्यक्षं सा निरुच्यते ॥ (२०।२)
vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sā nirucyate ||
प्रत्यक्षपूर्वं त्रिविधं त्रिकालं चानुमीयते । (२१।१)
pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate |
वह्निर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात् ॥ (२१।२)
vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt ||
दृष्ट्वा बीजात् फलं जातमिहैव सदृशं बुधाः ॥ (२२।२)
dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ ||
युक्तिः षड्धातुसंयोगाद्गर्भाणां संभवस्तथा ॥ (२३।२)
yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ saṃbhavastathā ||
युक्तियुक्ता चतुष्पादसंपद् व्याधिनिबर्हणी ॥ (२४।२)
yuktiyuktā catuṣpādasaṃpad vyādhinibarhaṇī ||
बुद्धिः पश्यति या भावान् बहुकारणयोगजान् । (२५।१)
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān |
युक्तिस्त्रिकाला सा ज्ञेया त्रिवर्गः साध्यते यया ॥ (२५।२)
yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā ||
एषा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्वं परीक्ष्यते । (२६।१)
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate |
परीक्ष्यं सदसच्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः ॥ (२६।२)
parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ ||
तत्राप्तागमस्तावद्वेदः यश्चान्योऽपि कश्चिद्वेदार्थाद् अविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो लोकानुग्रहप्रवृत्तः शास्त्रवादः स चाप्तागमः आप्तागमाद् उपलभ्यते दानतपोयज्ञसत्याहिंसाब्रह्मचर्याण्य् अभ्युदयनिःश्रेयसकराणीति ॥ (२७।०)
tatrāptāgamastāvadvedaḥ yaścānyo'pi kaścidvedārthād aviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ sa cāptāgamaḥ āptāgamād upalabhyate dānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇy abhyudayaniḥśreyasakarāṇīti ||
न चानतिवृत्तसत्त्वदोषाणाम् अदोषैर् अपुनर्भवो धर्मद्वारेषूपदिश्यते ॥ (२८।०)
na cānativṛttasattvadoṣāṇām adoṣair apunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate ||
धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेषलोभमोहमानैर् ब्रह्माग्रैराप्तैः कर्मविद्भिरनुपहतसत्त्वबुद्धिप्रचारैः पूर्वैः पूर्वतरैर् महर्षिभिर् दिव्यचक्षुर्भिर् दृष्टोपदिष्टः पुनर्भव इति व्यवस्येदेवम् ॥ (२९।०)
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānair brahmāgrairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarair maharṣibhir divyacakṣurbhir dṛṣṭopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam ||
प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते मातापित्रोर् विसदृशान्यपत्यानि तुल्यसंभवानां वर्णस्वराकृतिसत्त्वबुद्धिभाग्यविशेषाः प्रवरावरकुलजन्म दास्यैश्वर्यं सुखासुखमायुः आयुषो वैषम्यम् इह कृतस्यावाप्तिः अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां प्रवृत्तिः लक्षणोत्पत्तिः कर्मसादृश्ये फलविशेषः मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा जातिस्मरणमिहागमनम् इतश्च्युतानामिति समदर्शने प्रियाप्रियत्वम् ॥ (३०।०)
pratyakṣamapi copalabhyate mātāpitror visadṛśānyapatyāni tulyasaṃbhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ pravarāvarakulajanma dāsyaiśvaryaṃ sukhāsukhamāyuḥ āyuṣo vaiṣamyam iha kṛtasyāvāptiḥ aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ lakṣaṇotpattiḥ karmasādṛśye phalaviśeṣaḥ medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā jātismaraṇamihāgamanam itaścyutānāmiti samadarśane priyāpriyatvam ||
अत एवानुमीयते यत् स्वकृतम् अपरिहार्यमविनाशि पौर्वदेहिकं दैवसंज्ञकम् आनुबन्धिकं कर्म तस्यैतत् फलम् इतश्चान्यद्भविष्यतीति पतद्बीजमनुमीयते फलं च बीजात् ॥ (३१।०)
ata evānumīyate yat svakṛtam aparihāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasaṃjñakam ānubandhikaṃ karma tasyaitat phalam itaścānyadbhaviṣyatīti patadbījamanumīyate phalaṃ ca bījāt ||
युक्तिश्चैषा षड्धातुसमुदयाद् गर्भजन्म कर्तृकरणसंयोगात् क्रियाः कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य नाङ्कुरोत्पत्तिर् अबीजात् कर्मसदृशं फलं नान्यस्माद् बीजादन्यस्योत्पत्तिः इति युक्तिः ॥ (३२।०)
yuktiścaiṣā ṣaḍdhātusamudayād garbhajanma kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyāḥ kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya nāṅkurotpattir abījāt karmasadṛśaṃ phalaṃ nānyasmād bījādanyasyotpattiḥ iti yuktiḥ ||
एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेष्व् अवधीयेत तद्यथा गुरुशुश्रूषायाम् अध्ययने व्रतचर्यायां दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणे ऽतिथिपूजायां दाने ऽनभिध्यायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे कर्मण्यक्लिष्टे देहेन्द्रियमनोऽर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां मनःसमाधाविति यानि चान्यान्यप्येवंविधानि कर्माणि सतामविगर्हितानि स्वर्ग्याणि वृत्तिपुष्टिकराणि विद्यात् तान्यारभेत कर्तुं तथा कुर्वन्निह चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गम् । (३३।१)
evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣv avadhīyeta tadyathā guruśuśrūṣāyām adhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe 'tithipūjāyāṃ dāne 'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamano'rthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti yāni cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāt tānyārabheta kartuṃ tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam |
अथ खलु त्रय उपस्तम्भाः त्रिविधं बलं त्रीण्यायतनानि त्रयो रोगाः त्रयो रोगमार्गाः त्रिविधा भिषजः त्रिविधमौषधमिति ॥ (३४।०)
atha khalu traya upastambhāḥ trividhaṃ balaṃ trīṇyāyatanāni trayo rogāḥ trayo rogamārgāḥ trividhā bhiṣajaḥ trividhamauṣadhamiti ||
त्रय उपस्तम्भा इति आहारः स्वप्नो ब्रह्मचर्यमिति एभिस् त्रिभिर् युक्तियुक्तैर् उपस्तब्धम् उपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोपचितम् अनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् संस्कारम् अहितम् अनुपसेवमानस्य य इहैवोपदेक्ष्यते ॥ (३५।०)
traya upastambhā iti āhāraḥ svapno brahmacaryamiti ebhis tribhir yuktiyuktair upastabdham upastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitam anuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāram ahitam anupasevamānasya ya ihaivopadekṣyate ||
त्रिविधं बलमिति सहजं कालजं युक्तिकृतं च । (३६।१)
trividhaṃ balamiti sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtaṃ ca |
सहजं यच्छरीरसत्त्वयोः प्राकृतं कालकृतमृतुविभागजं वयःकृतं च युक्तिकृतं पुनस्तद्यदाहारचेष्टायोगजम् ॥ (३६।२)
sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam ||
द्रेइ ड़ोर्मेन् देस् योगस् (अति-, अ-, मिथ्यायोग)त्रीण्यायतनानि अर्थानां कर्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः । (३७।१)
drei Formen des yogas (ati-, a-, mithyāyoga)trīṇyāyatanāni arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ |
तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः सर्वशोऽदर्शनमयोगः अतिश्लिष्टातिविप्रकृष्टरौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सनविकृतवित्रासनादिरूपदर्शनं मिथ्यायोगः तथातिमात्रस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः सर्वशोऽश्रवणम् अयोगः परुषेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीषणादिशब्दश्रवणं मिथ्यायोगः तथातितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनां गन्धानामतिमात्रं घ्राणमतियोगः सर्वशोऽघ्राणम् अयोगः पूतिद्विष्टामेध्यक्लिन्नविषपवनकुणपगन्धादिघ्राणं मिथ्यायोगः तथा रसानामत्यादानमतियोगः सर्वशोऽनादानमयोगः मिथ्यायोगो राशिवर्ज्येष्व् आहारविधिविशेषायतनेषूपदेक्ष्यते तथातिशीतोष्णानां स्पृश्यानां स्नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्युपसेवनम् अतियोगः सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः स्नानादीनां शीतोष्णादीनां च स्पृश्यानाम् अनानुपूर्व्योपसेवनं विषमस्थानाभिघाताशुचिभूतसंस्पर्शादयश् चेति मिथ्यायोगः ॥ (३७।२)
tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ sarvaśo'darśanamayogaḥ atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ mithyāyogaḥ tathātimātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ śravaṇamatiyogaḥ sarvaśo'śravaṇam ayogaḥ paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ tathātitīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ sarvaśo'ghrāṇam ayogaḥ pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ sarvaśo'nādānamayogaḥ mithyāyogo rāśivarjyeṣv āhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate tathātiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanam atiyogaḥ sarvaśo'nupasevanamayogaḥ snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānām anānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaś ceti mithyāyogaḥ ||
तत्रैकं स्पर्शनमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं चेतः समवायि स्पर्शनव्याप्तेर् व्यापकमपि च चेतः तस्मात् सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकृतो यो भावविशेषः सोऽयम् अनुपशयात् पञ्चविधस्त्रिविधविकल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः ॥ (३८।०)
tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ cetaḥ samavāyi sparśanavyāpter vyāpakamapi ca cetaḥ tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ so'yam anupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ sātmyārtho hyupaśayārthaḥ ||
तत्र वाङ्मनःशरीरातिप्रवृत्तिरतियोगः सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः वेगधारणोदीरणविषमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गप्रदूषणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसंक्लेशनादिः शारीरो मिथ्यायोगः सूचकानृताकालकलहाप्रियाबद्धानुपचारपरुषवचनादिर् वाङ्मिथ्यायोगः भयशोकक्रोधलोभमोहमानेर्ष्यामिथ्यादर्शनादिर् मानसो मिथ्यायोगः ॥ (३९।२)
tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ sarvaśo'pravṛttirayogaḥ vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṃkleśanādiḥ śārīro mithyāyogaḥ sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādir vāṅmithyāyogaḥ bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādir mānaso mithyāyogaḥ ||
संग्रहेण चातियोगायोगवर्जं कर्म वाङ्मनःशरीरजम् अहितम् अनुपदिष्टं यत्तच्च मिथ्यायोगं विद्यात् ॥ (४०।०)
saṃgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajam ahitam anupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt ||
इति त्रिविधविकल्पं त्रिविधमेव कर्म प्रज्ञापराध इति व्यवस्येत् ॥ (४१।०)
iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet ||
शीतोष्णवर्षलक्षणाः पुनर्हेमन्तग्रीष्मवर्षाः संवत्सरः स कालः । (४२।१)
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ sa kālaḥ |
तत्रातिमात्रस्वलक्षणः कालः कालातियोगः हीनस्वलक्षणः कालः कालायोगः यथास्वलक्षणविपरीतलक्षणस्तु कालः कालमिथ्यायोगः । (४२।२)
tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ hīnasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālāyogaḥ yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu kālaḥ kālamithyāyogaḥ |
इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणां समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति ॥ (४३।०)
ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti ||
सर्वेषामेव भावानां भावाभावौ नान्तरेण योगायोगातियोगमिथ्यायोगान् समुपलभ्येते यथास्वयुक्त्यपेक्षिणौ हि भावाभावौ ॥ (४४।०)
sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau ||
द्रेइ क्रन्खेइत्स्त्य्पेन्त्रयो रोगा इति निजागन्तुमानसाः । (४५।१)
drei Krankheitstypentrayo rogā iti nijāgantumānasāḥ |
तत्र निजः शारीरदोषसमुत्थः आगन्तुर् विषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसमुत्थः मानसः पुनरिष्टस्य लाभाल्लाभाच् चानिष्टस्योपजायते ॥ (४५।२)
tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ āgantur viṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāc cāniṣṭasyopajāyate ||
तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता बुद्ध्या हिताहितम् अवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानाम् अहितानाम् अनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किंचिन् निष्पद्यते सुखं वा दुःखं वा तस्मादेतच्चानुष्ठेयं तद्विद्यानां चोपसेवने प्रयतितव्यम् आत्मदेशकुलकालबलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति ॥ (४६।०)
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitam avekṣyāvekṣya dharmārthakāmānām ahitānām anupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ na hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiṃcin niṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā tasmādetaccānuṣṭheyaṃ tadvidyānāṃ copasevane prayatitavyam ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti ||
मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम् । (४७।२)
mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam |
तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः ॥ (४७।३)
tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ ||
त्रयो रोगमार्गा इति शाखा मर्मास्थिसन्धयः कोष्ठश्च । (४८।१)
trayo rogamārgā iti śākhā marmāsthisandhayaḥ koṣṭhaśca |
तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च स बाह्यो रोगमार्गः मर्माणि पुनर्वस्तिहृदयमूर्धादीनि अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः स मध्यमो रोगमार्गः कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे स रोगमार्ग आभ्यन्तरः ॥ (४८।२)
tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca sa bāhyo rogamārgaḥ marmāṇi punarvastihṛdayamūrdhādīni asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ sa madhyamo rogamārgaḥ koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre sa rogamārga ābhyantaraḥ ||
तत्र गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्वस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगा ज्वरातीसारछर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः कोष्ठानुसारिणो भवन्ति रोगाः ॥ (४९।०)
tatra gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdvastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogā jvarātīsārachardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo 'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ ||
भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः । (५०।२)
bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ |
सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि ॥ (५०।३)
santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi ||
वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः । (५१।१)
vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ |
लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः ॥ (५१।२)
labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ ||
श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशाद् अतद्विधाः । (५२।१)
śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśād atadvidhāḥ |
वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः ॥ (५२।२)
vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ ||
प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः । (५३।१)
prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ |
जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति ॥ (५३।२)
jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti ||
त्रिविधमौषधमिति दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्च । (५४।१)
trividhamauṣadhamiti daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśca |
तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि युक्तिव्यपाश्रयं पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना सत्त्वावजयः पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ (५४।२)
tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi yuktivyapāśrayaṃ punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā sattvāvajayaḥ punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ ||
शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधम् औषधमिच्छन्ति अन्तःपरिमार्जनं बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं चेति । (५५।१)
śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividham auṣadhamicchanti antaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ śastrapraṇidhānaṃ ceti |
तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधम् आहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि यत्पुनर् बहिःस्पर्शम् आश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैर् आमयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं पुनश् छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश् चेति ॥ (५५।२)
tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadham āhārajātavyādhīn pramārṣṭi yatpunar bahiḥsparśam āśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyair āmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ śastrapraṇidhānaṃ punaś chedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaś ceti ||
प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा । (५६।२)
prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā |
बालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते । (५७।१)
bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate |
उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवाबुधः ॥ (५७।२)
utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ śatrumivābudhaḥ ||
अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद्विवर्धते । (५८।१)
aṇurhi prathamaṃ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate |
न मूढो लभते संज्ञां तावद्यावन्न पीड्यते । (५९।१)
na mūḍho labhate saṃjñāṃ tāvadyāvanna pīḍyate |
पीडितस्तु मतिं पश्चात् कुरुते व्याधिनिग्रहे ॥ (५९।२)
pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe ||
अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहूय भाषते । (६०।१)
atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate |
तथाविधं च कः शक्तो दुर्बलं व्याधिपीडितम् । (६१।१)
tathāvidhaṃ ca kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam |
कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुषम् ॥ (६१।२)
kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ gatāyuṣam ||
स त्रातारम् अनासाद्य बालस्त्यजति जीवितम् । (६२।१)
sa trātāram anāsādya bālastyajati jīvitam |
तस्मात् प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा । (६३।१)
tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā |
भेषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत् सुखमात्मनः ॥ (६३।२)
bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ ||
त्रित्वेनाष्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता । (६५।१)
tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā |
भावा भावेष्वसक्तेन येषु सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (६५।२)
bhāvā bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तिस्रैषणीयो नामैकादशोऽध्यायः ॥ (६६।०)
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.