अथातः करप्रचितीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

[रेज़ेप्त्]करप्रचितानां यथोक्तगुणानाम् आमलकानामुद्धृतास्थ्नां शुष्कचूर्णितानां पुनर्माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्तकृत्वः स्वरसपरिपीतानां पुनः शुष्कचूर्णीकृतानाम् आढकम् एकं ग्राहयेत् अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्यजननानां शुक्रजननानां वयःस्थापनानां षड्विरेचनशताश्रितीयोक्तानाम् औषधगणानां चन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनसाराणां चाणुशः कृत्तानाम् अभयाविभीतकपिप्पलीवचाचव्यचित्रकविडङ्गानां च समस्तानामाढकमेकं दशगुणेनाम्भसा साधयेत् तस्मिन्नाढकावशेषे रसे सुपूते तान्य् आमलकचूर्णानि दत्त्वा गोमयाग्निभिर् वंशविदलशरतेजनाग्निभिर् वा साधयेद् यावद् अपनयाद्रसस्य तम् अनुपदग्धम् उपहृत्यायसीषु पात्रीष्वास्तीर्य शोषयेत् सुशुष्कं तत् कृष्णाजिनस्योपरि दृषदि श्लक्ष्णपिष्टम् अयःस्थाल्यां निधापयेत् सम्यक् तच्चूर्णम् अयश् चूर्णाष्टभागसम्प्रयुक्तं मधुसर्पिर्भ्याम् अग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रयोजयेदिति ॥ (३।०)

रसायन - तपसेतद्रसायनं पूर्वं वसिष्ठः कश्यपो ऽङ्गिराः । (४।१)

जमदग्निर्भरद्वाजो भृगुरन्ये च तद्विधाः ॥ (४।२)

प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रमव्याधिजराभयात् । (५।१)

यावद् ऐच्छंस् तपस्तेपुस् तत्प्रभावान् महाबलाः ॥ (५।२)

इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम् । (६।१)

जराव्याधिप्रशमनं बुद्धीन्द्रियबलप्रदम् ॥ (६।२)

तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन प्रशमेन च । (७।१)

रसायनविधानेन कालयुक्तेन चायुषा ॥ (७।२)

स्थिता महर्षयः पूर्वं नहि किंचिद् रसायनम् । (८।१)

ग्राम्यानामन्यकार्याणां सिध्यत्यप्रयतात्मनाम् ॥ (८।२)

रेज़ेप्त्संवत्सरं पयोवृत्तिर्गवां मध्ये वसेत् सदा । (९।१)

सावित्रीं मनसा ध्यायन् ब्रह्मचारी यतेन्द्रियः ॥ (९।२)

संवत्सरान्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम् । (१०।१)

त्र्यहोषवासी शुक्लस्य प्रविश्यामलकीवनम् ॥ (१०।२)

बृहत्फलाढ्यम् आरुह्य द्रुमं शाखागतं फलम् । (११।१)

गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेज्जपन् ब्रह्मामृतागमात् ॥ (११।२)

तदा ह्य् अवश्यममृतं वसत्यामलके क्षणम् । (१२।१)

शर्करामधुकल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च ॥ (१२।२)

भवन्त्यमृतसंयोगात्तानि यावन्ति भक्षयेत् । (१३।१)

जीवेद् वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः ॥ (१३।२)

सौहित्यमेषां गत्वा तु भवत्यमरसंनिभः । (१४।१)

स्वयं चास्योपतिष्ठन्ते श्रीर् वेदा वाक्च रूपिणी ॥ (१४।२)

त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लावणे । (१५।१)

क्रमेण चेङ्गुदीक्षारे किंशुकक्षार एव च ॥ (१५।२)

तीक्ष्णायसस्य पत्त्राणि वह्निवर्णानि साधयेत् । (१६।१)

चतुरङ्गुलदीर्घाणि तिलोत्सेधतनूनि च ॥ (१६।२)

ज्ञात्वा तान्यञ्जनाभानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । (१७।१)

तानि चूर्णानि मधुना रसेनामलकस्य च ॥ (१७।२)

युक्तानि लेहवत्कुम्भे स्थितानि घृतभाविते । (१८।१)

संवत्सरं निधेयानि यवपल्ले तथैव च ॥ (१८।२)

दद्यादालोडनं मासे सर्वत्रालोडयन् बुधः । (१९।१)

संवत्सरात्यये तस्य प्रयोगो मधुसर्पिषा ॥ (१९।२)

प्रातः प्रातर्बलापेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम् । (२०।१)

लौहरसायनएष एव च लौहानां प्रयोगः संप्रकीर्तितः ॥ (२०।२)

नाभिघातैर्न चातङ्कैर्जरया न च मृत्युना । (२१।१)

स धृष्यः स्याद्गजप्राणः सदा चातिबलेन्द्रियः ॥ (२१।२)

धीमान् यशस्वी वाक्सिद्धः श्रुतधारी महाधनः । (२२।१)

भवेत्समां प्रयुञ्जानो नरो लौहरसायनम् ॥ (२२।२)

अनेनैव विधानेन हेम्नश्च रजतस्य च । (२३।१)

आयुःप्रकर्षकृत्सिद्धः प्रयोगः सर्वरोगनुत् ॥ (२३।२)

[रेज़ेप्त्]ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला । (२४।१)

पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम् ॥ (२४।२)

एषां त्रियवकान् भागान् हेमसर्पिर्विषैर् विना । (२५।१)

द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च ॥ (२५।२)

सर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत् । (२६।१)

घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे चान्नं प्रशस्यते ॥ (२६।२)

जराव्याधिप्रशमनं स्मृतिमेधाकरं परम् । (२७।१)

आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वरवर्णप्रसादनम् ॥ (२७।२)

परमोजस्करं चैतत्सिद्धमैन्द्रं रसायनम् । (२८।१)

नैनत् प्रसहते कृत्या नालक्ष्मीर्न विषं न रुक् ॥ (२८।२)

श्वित्रं सकुष्ठं जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरश्च । (२९।१)

मेधास्मृतिज्ञानहराश्च रोगाः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः ॥ (२९।२)

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । (३०।१)

रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ (३०।२)

आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि । (३१।१)

मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥ (३१।२)

पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा । (३२।१)

रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत् ॥ (३२।२)

तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णं भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । (३३।१)

पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥ (३३।२)

प्रयोज्या मधुरसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा । (३४।१)

जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयान् ॥ (३४।२)

अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम् । (३५।१)

वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वातबलासकम् ॥ (३५।२)

[रेज़ेप्त्]क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम् । (३६।१)

वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः ॥ (३६।२)

जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । (३७।१)

पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम् ॥ (३७।२)

पिष्टास् ता बलिभिः सेव्याः शृता मध्यबलैर् नरैः । (३८।१)

चूर्णीकृता ह्रस्वबलैर् योज्या दोषामयान् प्रति ॥ (३८।२)

दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः । (३९।१)

प्रयोगो यस् त्रिपर्यन्तः स कनीयान् स चाबलैः ॥ (३९।२)

बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् । (४०।१)

वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् ॥ (४०।२)

जरणान्ते ऽभयाम् एकां प्राग्भुक्ताद् द्वे विभीतके । (४१।१)

भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्यामलकानि च ॥ (४१।२)

प्रयोजयन् समाम् एकां त्रिफलाया रसायनम् । (४२।१)

जीवेद् वर्षशतं पूर्णम् अजरो ऽव्याधिरेव च ॥ (४२।२)

त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन् नवाम् । (४३।१)

तम् अहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम् ॥ (४३।२)

प्रभूतस्नेहम् अशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते । (४४।१)

अजरो ऽरुक् समाभ्यासाज् जीवेच् चैव समाः शतम् ॥ (४४।२)

मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिषा । (४५।१)

त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥ (४५।२)

सर्वलौहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा । (४६।१)

विडङ्गपिप्पलीभ्यां च त्रिफला लवणेन च ॥ (४६।२)

संवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिबलप्रदा । (४७।१)

भवत्यायुःप्रदा धन्या जरारोगनिबर्हणी ॥ (४७।२)

अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु । (४८।१)

नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य सम्भवः ॥ (४८।२)

हेम्नश्च रजतात्ताम्राद्वरात् कृष्णायसादपि । (४९।१)

रसायनं तद्विधिभिस्तद् वृष्यं तच्च रोगनुत् ॥ (४९।२)

वातपित्तकफघ्नैश्च निर्यूहैस् तत् सुभावितम् । (५०।१)

वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैरेकैकशो ऽपि वा ॥ (५०।२)

प्रक्षिप्तोद्धृतम् अप्य् एनत् पुनस् तत् प्रक्षिपेद् रसे । (५१।१)

कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना ॥ (५१।२)

पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश्चूर्णीकृतैः सह । (५२।१)

तत्पीतं पयसा दद्याद् दीर्घमायुः सुखान्वितम् ॥ (५२।२)

जराव्याधिप्रशमनं देहदार्ढ्यकरं परम् । (५३।१)

मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत्प्रयोजयेत् ॥ (५३।२)

प्रयोगः सप्तसप्ताहास् त्रयश् चैकश्च सप्तकः । (५४।१)

निर्दिष्टस् त्रिविधस्तस्य परो मध्योऽवरस्तथा ॥ (५४।२)

पलमर्धपलं कर्षो मात्रा तस्य त्रिधा मता । (५५।१)

जातेर्विशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्यतः परम् ॥ (५५।२)

[शिलाजतु]हेमाद्याः सूर्यसंतप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः । (५६।१)

जत्वाभं मृदु मृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु ॥ (५६।२)

मधुरश्च सतिक्तश्च जपापुष्पनिभश्च यः । (५७।१)

कटुर्विपाके शीतश्च स सुवर्णस्य निस्रवः ॥ (५७।२)

रूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते । (५८।१)

ताम्रस्य बर्हिकण्ठाभस्तिक्तोष्णः पच्यते कटु ॥ (५८।२)

यस्तु गुग्गुलुकाभासस्तिक्तको लवणान्वितः । (५९।१)

कटुर्विपाके शीतश्च सर्वश्रेष्ठः स चायसः ॥ (५९।२)

गोमूत्रगन्धयः सर्वे सर्वकर्मसु यौगिकाः । (६०।१)

रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस्तु विशिष्यते ॥ (६०।२)

यथाक्रमं वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफे त्रिषु । (६१।१)

विशेषतः प्रशस्यन्ते मला हेमादिधातुजाः ॥ (६१।२)

शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च । (६२।१)

वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान्परिवर्जयेत् ॥ (६२।२)

ते ह्य् अत्यन्तविरुद्धत्वाद् अश्मनो भेदनाः परम् । (६३।१)

लोके दृष्टास्ततस्तेषां प्रयोगः प्रतिषिध्यते ॥ (६३।२)

पयांसि तक्राणि रसाः सयूषास् तोयं समूत्रा विविधाः कषायाः । (६४।१)

आलोडनार्थं गिरिजस्य शस्तास् ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम् ॥ (६४।२)

न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः शिलाह्वयं यं न जयेत् प्रसह्य । (६५।१)

तत् कालयोगैर्विधिभिः प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति ॥ (६५।२)

करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा । (६६।१)

रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः ॥ (६६।२)

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये करप्रचितीयो नाम रसायनपादस्तृतीयः ॥ (६७।०)