Ca, 3, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो जनपदोद्ध्वंसनीयं विमानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)
athāto janapadoddhvaṃsanīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
जनपदमण्डले पञ्चालक्षेत्रे द्विजातिवराध्युषिते काम्पिल्यराजधान्यां भगवान् पुनर्वसुरात्रेयो ऽन्तेवासिगणपरिवृतः पश्चिमे घर्ममासे गङ्गातीरे वनविचारम् अनुविचरञ्छिष्यम् अग्निवेशम् अब्रवीत् ॥ (३।०)
janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṃ bhagavān punarvasurātreyo 'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime gharmamāse gaṅgātīre vanavicāram anuvicarañchiṣyam agniveśam abravīt ||
दृश्यन्ते हि खलु सौम्य नक्षत्रग्रहगणचन्द्रसूर्यानिलानलानां दिशां चाप्रकृतिभूतानामृतुवैकारिका भावाः अचिरादितो भूर् अपि च न यथावद् रसवीर्यविपाकप्रभावम् ओषधीनां प्रतिविधास्यति तद्वियोगाच्चातङ्कप्रायता नियता । (४।१)
dṛśyante hi khalu saumya nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṃ diśāṃ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā bhāvāḥ acirādito bhūr api ca na yathāvad rasavīryavipākaprabhāvam oṣadhīnāṃ pratividhāsyati tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā |
तस्मात् प्रागुद्ध्वंसात् प्राक् च भूमेर् विरसीभावाद् उद्धरध्वं सौम्य भैषज्यानि यावन् नोपहतरसवीर्यविपाकप्रभावाणि भवन्ति । (४।२)
tasmāt prāguddhvaṃsāt prāk ca bhūmer virasībhāvād uddharadhvaṃ saumya bhaiṣajyāni yāvan nopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi bhavanti |
वयं चैषां रसवीर्यविपाकप्रभावान् उपयोक्ष्यामहे ये चास्मान् अनुकाङ्क्षन्ति यांश्च वयम् अनुकाङ्क्षामः । (४।३)
vayaṃ caiṣāṃ rasavīryavipākaprabhāvān upayokṣyāmahe ye cāsmān anukāṅkṣanti yāṃśca vayam anukāṅkṣāmaḥ |
न हि सम्यगुद्धृतेषु सौम्य भैषज्येषु सम्यग्विहितेषु सम्यक् चावचारितेषु जनपदोद्ध्वंसकराणां विकाराणां किंचित् प्रतीकारगौरवं भवति ॥ (४।४)
na hi samyaguddhṛteṣu saumya bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṃsakarāṇāṃ vikārāṇāṃ kiṃcit pratīkāragauravaṃ bhavati ||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच उद्धृतानि खलु भगवन् भैषज्यानि सम्यग्विहितानि सम्यगवचारितानि च अपि तु खलु जनपदोद्ध्वंसनम् एकेनैव व्याधिना युगपद् असमानप्रकृत्याहारदेहबलसात्म्यसत्त्ववयसां मनुष्याणां कस्माद्भवतीति ॥ (५।०)
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca uddhṛtāni khalu bhagavan bhaiṣajyāni samyagvihitāni samyagavacāritāni ca api tu khalu janapadoddhvaṃsanam ekenaiva vyādhinā yugapad asamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṃ manuṣyāṇāṃ kasmādbhavatīti ||
तमुवाच भगवानात्रेयः एवम् असामान्यावताम् अप्येभिर् अग्निवेश प्रकृत्यादिभिर् भावैर् मनुष्याणां येऽन्ये भावाः सामान्यास्तद्वैगुण्यात् समानकालाः समानलिङ्गाश्च व्याधयो ऽभिनिर्वर्तमाना जनपदम् उद्ध्वंसयन्ति । (६।१)
tamuvāca bhagavānātreyaḥ evam asāmānyāvatām apyebhir agniveśa prakṛtyādibhir bhāvair manuṣyāṇāṃ ye'nye bhāvāḥ sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo 'bhinirvartamānā janapadam uddhvaṃsayanti |
ते तु खल्विमे भावाः सामान्या जनपदेषु भवन्ति तद्यथा वायुर् उदकं देशः काल इति ॥ (६।२)
te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti tadyathā vāyur udakaṃ deśaḥ kāla iti ||
तत्र वातम् एवंविधम् अनारोग्यकरं विद्यात् तद्यथा यथर्तुविषमम् अतिस्तिमितम् अतिचलम् अतिपरुषम् अतिशीतम् अत्युष्णम् अतिरूक्षम् अत्यभिष्यन्दिनम् अतिभैरवारावम् अतिप्रतिहतपरस्परगतिम् अतिकुण्डलिनम् असात्म्यगन्धबाष्पसिकतापांशुधूमोपहतम् इति उदकं तु खल्वत्यर्थविकृतगन्धवर्णरसस्पर्शं क्लेदबहुलम् अपक्रान्तजलचरविहङ्गम् उपक्षीणजलेशयम् अप्रीतिकरम् अपगतगुणं विद्यात् देशं पुनः प्रकृतिविकृतवर्णगन्धरसस्पर्शं क्लेदबहुलम् उपसृष्टं सरीसृपव्यालमशकशलभमक्षिकामूषकोलूकश्माशानिकशकुनिजम्बूकादिभिस् तृणोलूपोपवनवन्तं प्रतानादिबहुलम् अपूर्ववदवपतितशुष्कनष्टशस्यं धूम्रपवनं प्रध्मातपतत्रिगणम् उत्क्रुष्टश्वगणम् उद्भ्रान्तव्यथितविविधमृगपक्षिसङ्घम् उत्सृष्टनष्टधर्मसत्यलज्जाचारशीलगुणजनपदं शश्वत्क्षुभितोदीर्णसलिलाशयं प्रततोल्कापातनिर्घातभूमिकम्पम् अतिभयारावरूपं रूक्षताम्रारुणसिताभ्रजालसंवृतार्कचन्द्रतारकम् अभीक्ष्णं ससंभ्रमोद्वेगम् इव सत्रासरुदितमिव सतमस्कम् इव गुह्यकाचरितम् इवाक्रन्दितशब्दबहुलं चाहितं विद्यात् कालं तु खलु यथर्तुलिङ्गाद्विपरीतलिङ्गम् अतिलिङ्गं हीनलिङ्गं चाहितं व्यवस्येत् इमान् एवंदोषयुक्तांश्चतुरो भावाञ्जनपदोद्ध्वंसकरान् वदन्ति कुशलाः अतोऽन्यथाभूतांस्तु हितान् आचक्षते ॥ (७।०)
tatra vātam evaṃvidham anārogyakaraṃ vidyāt tadyathā yathartuviṣamam atistimitam aticalam atiparuṣam atiśītam atyuṣṇam atirūkṣam atyabhiṣyandinam atibhairavārāvam atipratihataparasparagatim atikuṇḍalinam asātmyagandhabāṣpasikatāpāṃśudhūmopahatam iti udakaṃ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṃ kledabahulam apakrāntajalacaravihaṅgam upakṣīṇajaleśayam aprītikaram apagataguṇaṃ vidyāt deśaṃ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṃ kledabahulam upasṛṣṭaṃ sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhis tṛṇolūpopavanavantaṃ pratānādibahulam apūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṃ dhūmrapavanaṃ pradhmātapatatrigaṇam utkruṣṭaśvagaṇam udbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅgham utsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṃ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṃ pratatolkāpātanirghātabhūmikampam atibhayārāvarūpaṃ rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṃvṛtārkacandratārakam abhīkṣṇaṃ sasaṃbhramodvegam iva satrāsaruditamiva satamaskam iva guhyakācaritam ivākranditaśabdabahulaṃ cāhitaṃ vidyāt kālaṃ tu khalu yathartuliṅgādviparītaliṅgam atiliṅgaṃ hīnaliṅgaṃ cāhitaṃ vyavasyet imān evaṃdoṣayuktāṃścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṃsakarān vadanti kuśalāḥ ato'nyathābhūtāṃstu hitān ācakṣate ||
विगुणेष्वपि खल्वेतेषु जनपदोद्ध्वंसकरेषु भावेषु भेषजेनोपपाद्यमानानाम् अभयं भवति रोगेभ्य इति ॥ (८।०)
viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṃsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānām abhayaṃ bhavati rogebhya iti ||
गरीयस्त्वं विशेषेण हेतुमत् सम्प्रवक्ष्यते ॥ (९।३)
garīyastvaṃ viśeṣeṇa hetumat sampravakṣyate ||
वाताज्जलं जलाद्देशं देशात् कालं स्वभावतः । (१०।१)
vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ |
विद्याद् दुष्परिहार्यत्वाद् गरीयस्तरम् अर्थवित् ॥ (१०।२)
vidyād duṣparihāryatvād garīyastaram arthavit ||
वाय्वादिषु यथोक्तानां दोषाणां तु विशेषवित् । (११।१)
vāyvādiṣu yathoktānāṃ doṣāṇāṃ tu viśeṣavit |
प्रतीकारस्य सौकर्ये विद्याल्लाघवलक्षणम् ॥ (११।२)
pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam ||
चतुर्ष्वपि तु दुष्टेषु कालान्तेषु यदा नराः । (१२।१)
caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ |
येषां न मृत्युसामान्यं सामान्यं न च कर्मणाम् । (१३।१)
yeṣāṃ na mṛtyusāmānyaṃ sāmānyaṃ na ca karmaṇām |
शस्यते देहवृत्तिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः ॥ (१४।२)
śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ ||
सद्वृत्तस्यानुवृत्तिश्च प्रशमो गुप्तिरात्मनः ॥ (१५।२)
sadvṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ ||
सेवनं ब्रह्मचर्यस्य तथैव ब्रह्मचारिणाम् ॥ (१६।२)
sevanaṃ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām ||
संकथा धर्मशास्त्राणां महर्षीणां जितात्मनाम् । (१७।१)
saṃkathā dharmaśāstrāṇāṃ maharṣīṇāṃ jitātmanām |
धार्मिकैः सात्त्विकैर्नित्यं सहास्या वृद्धसंमतैः ॥ (१७।२)
dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṃ sahāsyā vṛddhasaṃmataiḥ ||
इत्येतद्भेषजं प्रोक्तम् आयुषः परिपालनम् । (१८।१)
ityetadbheṣajaṃ proktam āyuṣaḥ paripālanam |
इति श्रुत्वा जनपदोद्ध्वंसने कारणानि पुनरपि भगवन्तमात्रेयम् अग्निवेश उवाचाथ खलु भगवन् कुतोमूलम् एषां वाय्वादीनां वैगुण्यम् उत्पद्यते येनोपपन्ना जनपदमुद्ध्वंसयन्तीति ॥ (१९।०)
iti śrutvā janapadoddhvaṃsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyam agniveśa uvācātha khalu bhagavan kutomūlam eṣāṃ vāyvādīnāṃ vaiguṇyam utpadyate yenopapannā janapadamuddhvaṃsayantīti ||
तमुवाच भगवानात्रेयः सर्वेषाम् अप्यग्निवेश वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः तन्मूलं वासत्कर्म पूर्वकृतं तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव । (२०।१)
tamuvāca bhagavānātreyaḥ sarveṣām apyagniveśa vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ tanmūlaṃ vāsatkarma pūrvakṛtaṃ tayoryoniḥ prajñāparādha eva |
तद्यथा यदा वै देशनगरनिगमजनपदप्रधाना धर्मम् उत्क्रम्याधर्मेण प्रजां वर्तयन्ति तदाश्रितोपाश्रिताः पौरजनपदा व्यवहारोपजीविनश्च तमधर्मम् अभिवर्धयन्ति ततः सोऽधर्मः प्रसभं धर्मम् अन्तर्धत्ते ततस्ते ऽन्तर्हितधर्माणो देवताभिरपि त्यज्यन्ते तेषां तथान्तर्हितधर्मणाम् अधर्मप्रधानानाम् अपक्रान्तदेवतानाम् ऋतवो व्यापद्यन्ते तेन नापो यथाकालं देवो वर्षति न वा वर्षति विकृतं वा वर्षति वाता न सम्यगभिवान्ति क्षितिर्व्यापद्यते सलिलान्युपशुष्यन्ति ओषधयः स्वभावं परिहायापद्यन्ते विकृतिं तत उद्ध्वंसन्ते जनपदाः स्पृश्याभ्यवहार्यदोषात् ॥ (२०।२)
tadyathā yadā vai deśanagaranigamajanapadapradhānā dharmam utkramyādharmeṇa prajāṃ vartayanti tadāśritopāśritāḥ paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmam abhivardhayanti tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṃ dharmam antardhatte tataste 'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante teṣāṃ tathāntarhitadharmaṇām adharmapradhānānām apakrāntadevatānām ṛtavo vyāpadyante tena nāpo yathākālaṃ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṃ vā varṣati vātā na samyagabhivānti kṣitirvyāpadyate salilānyupaśuṣyanti oṣadhayaḥ svabhāvaṃ parihāyāpadyante vikṛtiṃ tata uddhvaṃsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt ||
तथा शस्त्रप्रभवस्यापि जनपदोद्ध्वंसस्याधर्म एव हेतुर्भवति । (२१।१)
tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṃsasyādharma eva heturbhavati |
ये ऽतिप्रवृद्धलोभक्रोधमोहमानास् ते दुर्बलान् अवमत्यात्मस्वजनपरोपघाताय शस्त्रेण परस्परम् अभिक्रामन्ति परान् वाभिक्रामन्ति परैर् वाभिक्राम्यन्ते ॥ (२१।२)
ye 'tipravṛddhalobhakrodhamohamānās te durbalān avamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparam abhikrāmanti parān vābhikrāmanti parair vābhikrāmyante ||
रक्षोगणादिभिर्वा विविधैर् भूतसङ्घैस् तमधर्मम् अन्यद् वाप्यपचारान्तरम् उपलभ्याभिहन्यन्ते ॥ (२२।०)
rakṣogaṇādibhirvā vividhair bhūtasaṅghais tamadharmam anyad vāpyapacārāntaram upalabhyābhihanyante ||
तथाभिशापप्रभवस्याप्यधर्म एव हेतुर्भवति । (२३।१)
tathābhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati |
ये लुप्तधर्माणो धर्माद् अपेतास्ते गुरुवृद्धसिद्धर्षिपूज्यान् अवमत्याहितान्याचरन्ति ततस्ताः प्रजा गुर्वादिभिरभिशप्ता भस्मताम् उपयान्ति प्रागेवानेकपुरुषकुलविनाशाय नियतप्रत्ययोपलम्भाद् अनियताश् चापरे ॥ (२३।२)
ye luptadharmāṇo dharmād apetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyān avamatyāhitānyācaranti tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā bhasmatām upayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya niyatapratyayopalambhād aniyatāś cāpare ||
प्रागपि चाधर्मादृते नाशुभोत्पत्तिरन्यतोऽभूत् । (२४।१)
prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt |
आदिकाले ह्यदितिसुतसमौजसो ऽतिविमलविपुलप्रभावाः प्रत्यक्षदेवदेवर्षिधर्मयज्ञविधिविधानाः शैलसारसंहतस्थिरशरीराः प्रसन्नवर्णेन्द्रियाः पवनसमबलजवपराक्रमाश्चारुस्फिचो ऽभिरूपप्रमाणाकृतिप्रसादोपचयवन्तः सत्यार्जवानृशंस्यदानदमनियमतपऽउपवासब्रह्मचर्यव्रतपरा व्यपगतभयरागद्वेषमोहलोभक्रोधशोकमानरोगनिद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यपरिग्रहाश्च पुरुषा बभूवुर् अमितायुषः । (२४।२)
ādikāle hyaditisutasamaujaso 'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṃhatasthiraśarīrāḥ prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico 'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ satyārjavānṛśaṃsyadānadamaniyamatapa'upavāsabrahmacaryavrataparā vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvur amitāyuṣaḥ |
तेषाम् उदारसत्त्वगुणकर्मणाम् अचिन्त्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणसमुदितानि प्रादुर्बभूवुः शस्यानि सर्वगुणसमुदितत्वात् पृथिव्यादीनां कृतयुगस्यादौ । (२४।३)
teṣām udārasattvaguṇakarmaṇām acintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt pṛthivyādīnāṃ kṛtayugasyādau |
भ्रश्यति तु कृतयुगे केषांचिद् अत्यादानात् सांपन्निकानां सत्त्वानां शरीरगौरवम् आसीत् शरीरगौरवाच्छ्रमः श्रमादालस्यम् आलस्यात् संचयः संचयात् परिग्रहः परिग्रहाल्लोभः प्रादुरासीत् कृते । (२४।४)
bhraśyati tu kṛtayuge keṣāṃcid atyādānāt sāṃpannikānāṃ sattvānāṃ śarīragauravam āsīt śarīragauravācchramaḥ śramādālasyam ālasyāt saṃcayaḥ saṃcayāt parigrahaḥ parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte |
ततस्त्रेतायां लोभाद् अभिद्रोहः अभिद्रोहानृतवचनम् अनृतवचनात् कामक्रोधमानद्वेषपारुष्याभिघातभयतापशोकचिन्तोद्वेगादयः प्रवृत्ताः । (२४।५)
tatastretāyāṃ lobhād abhidrohaḥ abhidrohānṛtavacanam anṛtavacanāt kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ |
तस्यान्तर्धानात् युगवर्षप्रमाणस्य पादह्रासः पृथिव्यादेश्च गुणपादप्रणाशो ऽभूत् । (२४।७)
tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo 'bhūt |
तत्प्रणाशकृतश्च शस्यानां स्नेहवैमल्यरसवीर्यविपाकप्रभावगुणपादभ्रंशः । (२४।८)
tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṃ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhraṃśaḥ |
ततस्तानि प्रजाशरीराणि हीयमानगुणपादैर् आहारविहारैर् अयथापूर्वम् उपष्टभ्यमानान्यग्निमारुतपरीतानि प्राग्व्याधिभिर् ज्वरादिभिर् आक्रान्तानि । (२४।९)
tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādair āhāravihārair ayathāpūrvam upaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni prāgvyādhibhir jvarādibhir ākrāntāni |
अतः प्राणिनो ह्रासम् अवापुर् आयुषः क्रमश इति ॥ (२४।१०)
ataḥ prāṇino hrāsam avāpur āyuṣaḥ kramaśa iti ||
संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम् । (२६।१)
saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam |
इति विकाराणां प्रागुत्पत्तिहेतुरुक्तो भवति ॥ (२७।०)
iti vikārāṇāṃ prāgutpattiheturukto bhavati ||
दुरतिओन् ओड़् हुमन् लिड़ेएवंवादिनं भगवन्तमग्निवेश उवाच किंनु खलु भगवन् नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं न वेति ॥ (२८।०)
duration of human lifeevaṃvādinaṃ bhagavantamagniveśa uvāca kiṃnu khalu bhagavan niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ na veti ||
दैवे पुरुषकारे च स्थितं ह्यस्य बलाबलम् ॥ (२९।३)
daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam ||
दैवम् आत्मकृतं विद्यात् कर्म यत् पौर्वदैहिकम् । (३०।१)
daivam ātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam |
दृष्टं हि त्रिविधं कर्म हीनं मध्यमम् उत्तमम् ॥ (३१।२)
dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamam uttamam ||
तयोर् उदारयोर् युक्तिर् दीर्घस्य च सुखस्य च । (३२।१)
tayor udārayor yuktir dīrghasya ca sukhasya ca |
मध्यमा मध्यमस्येष्टा कारणं शृणु चापरम् । (३३।१)
madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṃ śṛṇu cāparam |
दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः ॥ (३४।२)
dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ ||
कर्म किंचित् क्वचित् काले विपाके नियतं महत् । (३५।१)
karma kiṃcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat |
किंचित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते ॥ (३५।२)
kiṃcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate ||
निदर्शनम् अपि चात्रोदाहरिष्यामः यदि हि नियतकालप्रमाणम् आयुः सर्वं स्यात् तदायुष्कामाणां न मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनाद्याः क्रिया इष्टयश्च प्रयोज्येरन् नोद्भ्रान्तचण्डचपलगोगजोष्ट्रखरतुरगमहिषादयः पवनादयश्च दुष्टाः परिहार्याः स्युः न प्रपातगिरिविषमदुर्गाम्बुवेगाः तथा न प्रमत्तोन्मत्तोद्भ्रान्तचण्डचपलमोहलोभाकुलमतयः नारयः न प्रवृद्धोऽग्निः च विविधविषाश्रयाः सरीसृपोरगादयः न साहसं नादेशकालचर्या न नरेन्द्रप्रकोप इति एवमादयो हि भावा नाभावकराः स्युः आयुषः सर्वस्य नियतकालप्रमाणत्वात् । (३६।२)
nidarśanam api cātrodāhariṣyāmaḥ yadi hi niyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṃ syāt tadāyuṣkāmāṇāṃ na mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran nodbhrāntacaṇḍacapalagogajoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ na prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ tathā na pramattonmattodbhrāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ nārayaḥ na pravṛddho'gniḥ ca vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ na sāhasaṃ nādeśakālacaryā na narendraprakopa iti evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt |
न चानभ्यस्ताकालमरणभयनिवारकाणाम् अकालमरणभयम् आगच्छेत् प्राणिनां व्यर्थाश्चारम्भकथाप्रयोगबुद्धयः स्युर्महर्षीणां रसायनाधिकारे नापीन्द्रो नियतायुषं शत्रुं वज्रेणाभिहन्यात् नाश्विनावार्तं भेषजेनोपपादयेतां न महर्षयो यथेष्टम् आयुस् तपसा प्राप्नुयुः न च विदितवेदितव्या महर्षयः ससुरेशाः सम्यक् पश्येयुर् उपदिशेयुराचरेयुर्वा । (३६।३)
na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇām akālamaraṇabhayam āgacchet prāṇināṃ vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ syurmaharṣīṇāṃ rasāyanādhikāre nāpīndro niyatāyuṣaṃ śatruṃ vajreṇābhihanyāt nāśvināvārtaṃ bheṣajenopapādayetāṃ na maharṣayo yatheṣṭam āyus tapasā prāpnuyuḥ na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyur upadiśeyurācareyurvā |
अपि च सर्वचक्षुषामेतत् परं यदैन्द्रं चक्षुः इदं चाप्यस्माकं तेन प्रत्यक्षं यथा पुरुषसहस्राणाम् उत्थायोत्थायाहवं कुर्वताम् अकुर्वतां चातुल्यायुष्ट्वं तथा जातमात्राणाम् अप्रतीकारात् प्रतीकाराच्च अविषविषप्राशिनां चाप्यतुल्यायुष्ट्वमेव न च तुल्यो योगक्षेम उदपानघटानां चित्रघटानां चोत्सीदतां तस्माद्धितोपचारमूलं जीवितम् अतो विपर्ययान्मृत्युः । (३६।४)
api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṃ yadaindraṃ cakṣuḥ idaṃ cāpyasmākaṃ tena pratyakṣaṃ yathā puruṣasahasrāṇām utthāyotthāyāhavaṃ kurvatām akurvatāṃ cātulyāyuṣṭvaṃ tathā jātamātrāṇām apratīkārāt pratīkārācca aviṣaviṣaprāśināṃ cāpyatulyāyuṣṭvameva na ca tulyo yogakṣema udapānaghaṭānāṃ citraghaṭānāṃ cotsīdatāṃ tasmāddhitopacāramūlaṃ jīvitam ato viparyayānmṛtyuḥ |
अपि च देशकालात्मगुणविपरीतानां कर्मणाम् आहारविकाराणां च क्रमोपयोगः सम्यक् त्यागः सर्वस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगानां सर्वातियोगसंधारणम् असंधारणम् उदीर्णानां च गतिमतां साहसानां च वर्जनम् आरोग्यानुवृत्तौ हेतुम् उपलभामहे सम्यगुपदिशामः सम्यक् पश्यामश्चेति ॥ (३६।५)
api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṃ karmaṇām āhāravikārāṇāṃ ca kramopayogaḥ samyak tyāgaḥ sarvasya cātiyogāyogamithyāyogānāṃ sarvātiyogasaṃdhāraṇam asaṃdhāraṇam udīrṇānāṃ ca gatimatāṃ sāhasānāṃ ca varjanam ārogyānuvṛttau hetum upalabhāmahe samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti ||
अतः परमग्निवेश उवाच एवं सत्यनियतकालप्रमाणायुषां भगवन् कथं कालमृत्युरकालमृत्युर्वा भवतीति ॥ (३७।०)
ataḥ paramagniveśa uvāca evaṃ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṃ bhagavan kathaṃ kālamṛtyurakālamṛtyurvā bhavatīti ||
देअथ्:: कालमृत्युतमुवाच भगवानात्रेयः श्रूयतामग्निवेश यथा यानसमायुक्तोऽक्षः प्रकृत्यैवाक्षगुणैरुपेतः स च सर्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयाद् एवावसानं गच्छेत् तथायुः शरीरोपगतं बलवत्प्रकृत्या यथावदुपचर्यमाणं स्वप्रमाणक्षयाद् एवावसानं गच्छति स मृत्युः काले । (३८।१)
death:: kālamṛtyutamuvāca bhagavānātreyaḥ śrūyatāmagniveśa yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayād evāvasānaṃ gacchet tathāyuḥ śarīropagataṃ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṃ svapramāṇakṣayād evāvasānaṃ gacchati sa mṛtyuḥ kāle |
देअथ्:: अकालमृत्युयथा च स एवाक्षो ऽतिभाराधिष्ठितत्वाद् विषमपथाद् अपथाद् अक्षचक्रभङ्गाद् वाह्यवाहकदोषाद् अणिमोक्षाद् अनुपाङ्गात् पर्यसनाच्चान्तरावसानम् आपद्यते तथायुरप्ययथाबलम् आरम्भाद् अयथाग्न्यभ्यवहरणाद् विषमाभ्यवहरणाद् विषमशरीरन्यासाद् अतिमैथुनाद् असत्संश्रयाद् उदीर्णवेगविनिग्रहाद् विधार्यवेगाविधारणाद् भूतविषवाय्वग्न्युपतापाद् अभिघाताद् आहारप्रतीकारविवर्जनाच्चान्तरावसानम् आपद्यते स मृत्युरकाले तथा ज्वरादीन् अप्यातङ्कान् मिथ्योपचरितान् अकालमृत्यून् पश्याम इति ॥ (३८।२)
death:: akālamṛtyuyathā ca sa evākṣo 'tibhārādhiṣṭhitatvād viṣamapathād apathād akṣacakrabhaṅgād vāhyavāhakadoṣād aṇimokṣād anupāṅgāt paryasanāccāntarāvasānam āpadyate tathāyurapyayathābalam ārambhād ayathāgnyabhyavaharaṇād viṣamābhyavaharaṇād viṣamaśarīranyāsād atimaithunād asatsaṃśrayād udīrṇavegavinigrahād vidhāryavegāvidhāraṇād bhūtaviṣavāyvagnyupatāpād abhighātād āhārapratīkāravivarjanāccāntarāvasānam āpadyate sa mṛtyurakāle tathā jvarādīn apyātaṅkān mithyopacaritān akālamṛtyūn paśyāma iti ||
अथाग्निवेशः पप्रच्छ किंनु खलु भगवन् ज्वरितेभ्यः पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठं न तथा शीतम् अस्ति च शीतसाध्योऽपि धातुर्ज्वरकर इति ॥ (३९।०)
athāgniveśaḥ papraccha kiṃnu khalu bhagavan jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṃ na tathā śītam asti ca śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti ||
तमुवाच भगवानात्रेयः ज्वरितस्य कायसमुत्थानदेशकालान् अभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः । (४०।१)
tamuvāca bhagavānātreyaḥ jvaritasya kāyasamutthānadeśakālān abhisamīkṣya pācanārthaṃ pānīyamuṣṇaṃ prayacchanti bhiṣajaḥ |
ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचनवमनापतर्पणसमर्थानि भवन्ति पाचनार्थं च पानीयमुष्णं तस्माद् एतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भिषजो भूयिष्ठम् । (४०।२)
jvaro hyāmāśayasamutthaḥ prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṃ vikārāṇāṃ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni bhavanti pācanārthaṃ ca pānīyamuṣṇaṃ tasmād etajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham |
तद्धि तेषां पीतं वातम् अनुलोमयति अग्निं चोदर्यम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति श्लेष्माणं परिशोषयति स्वल्पमपि च पीतं तृष्णाप्रशमनायोपकल्पते तथा युक्तम् अपि चैतन्नात्यर्थोत्सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयम् उष्णेन हि दाहभ्रमप्रलापातिसारा भूयोऽभिवर्धन्ते शीते न चोपशाम्यन्तीति ॥ (४०।३)
taddhi teṣāṃ pītaṃ vātam anulomayati agniṃ codaryam udīrayati kṣipraṃ jarāṃ gacchati śleṣmāṇaṃ pariśoṣayati svalpamapi ca pītaṃ tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate tathā yuktam api caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam uṣṇena hi dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante śīte na copaśāmyantīti ||
शीतेनोष्णकृतान् रोगाञ्छमयन्ति भिषग्विदः । (४१।२)
śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ |
ये तु शीतकृता रोगास्तेषामुष्णं भिषग्जितम् ॥ (४१।३)
ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam ||
एवमितरेषामपि व्याधीनां निदानविपरीतं भेषजं भवति यथापतर्पणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेण पूरणमस्ति शान्तिः तथा पूरणनिमित्तानां व्याधीनां नान्तरेणापतर्पणम् ॥ (४२।०)
evamitareṣāmapi vyādhīnāṃ nidānaviparītaṃ bheṣajaṃ bhavati yathāpatarpaṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ tathā pūraṇanimittānāṃ vyādhīnāṃ nāntareṇāpatarpaṇam ||
अपतर्पणमपि च त्रिविधं लङ्घनं लङ्घनपाचनं दोषावसेचनं चेति ॥ (४३।०)
apatarpaṇamapi ca trividhaṃ laṅghanaṃ laṅghanapācanaṃ doṣāvasecanaṃ ceti ||
तत्र लङ्घनम् अल्पबलदोषाणां लङ्घनेन ह्यग्निमारुतवृद्ध्या वातातपपरीतम् इवाल्पम् उदकमल्पो दोषः प्रशोषमापद्यते लङ्घनपाचने तु मध्यबलदोषाणां लङ्घनपाचनाभ्यां हि सूर्यसंतापमारुताभ्यां पांशुभस्मावकिरणैरिव चानतिबहूदकं मध्यबलो दोषः प्रशोषम् आपद्यते बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यं न ह्यभिन्ने केदारसेतौ पल्वलाप्रसेकोऽस्ति तद्वद् दोषावसेचनम् ॥ (४४।०)
tatra laṅghanam alpabaladoṣāṇāṃ laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītam ivālpam udakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate laṅghanapācane tu madhyabaladoṣāṇāṃ laṅghanapācanābhyāṃ hi sūryasaṃtāpamārutābhyāṃ pāṃśubhasmāvakiraṇairiva cānatibahūdakaṃ madhyabalo doṣaḥ praśoṣam āpadyate bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryaṃ na hyabhinne kedārasetau palvalāpraseko'sti tadvad doṣāvasecanam ||
दोषावसेचनमन्यद्वा भेषजं प्राप्तकालमप्यातुरस्य नैवंविधस्य कुर्यात् । (४५।१)
doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṃ prāptakālamapyāturasya naivaṃvidhasya kuryāt |
तद्यथा अनपवादप्रतीकारस्याधनस्यापरिचारकस्य वैद्यमानिनश्चण्डस्यासूयकस्य तीव्राधर्मारुचेर् अतिक्षीणबलमांसशोणितस्यासाध्यरोगोपहतस्य मुमूर्षुलिङ्गान्वितस्य चेति । (४५।२)
tadyathā anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmārucer atikṣīṇabalamāṃsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti |
एवंविधं ह्यातुरम् उपचरन् भिषक् पापीयसायशसा योगम् ऋच्छतीति ॥ (४५।३)
evaṃvidhaṃ hyāturam upacaran bhiṣak pāpīyasāyaśasā yogam ṛcchatīti ||
तदात्वे चानुबन्धे वा यस्य स्यादशुभं फलम् । (४६।२)
tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṃ phalam |
कर्मणस्तन्न कर्तव्यम् एतद्बुद्धिमतां मतम् ॥ (४६।३)
karmaṇastanna kartavyam etadbuddhimatāṃ matam ||
थ्रेए किन्द्स् ओड़् देशसल्पोदकद्रुमो यस्तु प्रवातः प्रचुरातपः । (४७।१)
three kinds of deśasalpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ |
ज्ञेयः स जाङ्गलो देशः स्वल्परोगतमोऽपि च ॥ (४७।२)
jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca ||
देशोद्ध्वंसस्य भैषज्यं हेतूनां मूलमेव च ॥ (४९।३)
deśoddhvaṃsasya bhaiṣajyaṃ hetūnāṃ mūlameva ca ||
प्राग्विकारसमुत्पत्तिर् आयुषश्च क्षयक्रमः । (५०।१)
prāgvikārasamutpattir āyuṣaśca kṣayakramaḥ |
सिद्धिं यात्यौषधं येषां न कुर्याद्येन हेतुना ॥ (५१।२)
siddhiṃ yātyauṣadhaṃ yeṣāṃ na kuryādyena hetunā ||
तदात्रेयोऽग्निवेशाय निखिलं सर्वमुक्तवान् । (५२।१)
tadātreyo'gniveśāya nikhilaṃ sarvamuktavān |
देशोद्ध्वंसनिमित्तीये विमाने मुनिसत्तमः ॥ (५२।२)
deśoddhvaṃsanimittīye vimāne munisattamaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.