अथातो ऽष्टौनिन्दितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति तद्यथा अतिदीर्घश्च अतिह्रस्वश्च अतिलोमा च अलोमा च अतिकृष्णश्च अतिगौरश्च अतिस्थूलश्च अतिकृशश्चेति ॥ (३।१)

तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति । (४।१)

अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगाश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः । (४।२)

तदतिस्थौल्यम् अतिसंपूरणाद् गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगाद् अव्यायामाद् अव्यवायाद् दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद् अचिन्तनाद् बीजस्वभावाच्चोपजायते । (४।३)

तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः तस्मादस्यायुषो ह्रासः शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः शुक्राबहुत्वान्मेदसावृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यम् असमत्वाद् धातूनां दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद् विष्यन्दित्वाद् बहुत्वाद् गुरुत्वाद् व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति ॥ (४।४)

भवन्ति चात्र । (५।१)

मेदसावृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः । (५।२)

चरन् संधुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि ॥ (५।३)

तस्मात् स शीघ्रं जरयत्याहारं चातिकाङ्क्षति । (६।१)

विकारांश्चाश्नुते घोरान् कांश्चित्कालव्यतिक्रमात् ॥ (६।२)

एतावुपद्रवकरौ विशेषादग्निमारुतौ । (७।१)

एतौ हि दहतः स्थूलं वनदावो वनं यथा ॥ (७।२)

मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः । (८।१)

विकारान् दारुणान् कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम् ॥ (८।२)

मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः । (९।१)

अयथोपचयोत्साहो नरो ऽतिस्थूल उच्यते ॥ (९।२)

इति मेदस्विनो दोषा हेतवो रूपमेव च । (१०।१)

निर्दिष्टं वक्ष्यते वाच्यमतिकार्श्ये त्वतः परम् ॥ (१०।२)

सेवा रूक्षान्नपानानाम् लङ्घनं प्रमित्याशनम् । (११।१)

क्रियातियोगः शोकश्च वेगनिद्राविनिग्रहः ॥ (११।२)

रूक्षस्योद्वर्तनं स्नानस्याभ्यासः प्रकृतिर्जरा । (१२।१)

विकारानुशयः क्रोधः कुर्वन्त्यतिकृशं नरम् ॥ (१२।२)

व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामयौषधम् । (१३।१)

कृशो न सहते तद्वद् अतिशीतोष्णमैथुनम् ॥ (१३।२)

प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मो ऽर्शांस्युदराणि च । (१४।१)

कृशं प्रायो ऽभिधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीगताः ॥ (१४।२)

शुष्कस्फिगुदरग्रीवो धमनीजालसंततः । (१५।१)

त्वगस्थिशेषो ऽतिकृशः स्थूलपर्वा नरो मतः ॥ (१५।२)

सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ । (१६।१)

सततं चोपचर्यौ हि कर्शनैर्बृंहणैरपि ॥ (१६।२)

स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हि तौ । (१७।१)

यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवातिपीडयेत् ॥ (१७।२)

सममांसप्रमाणस्तु समसंहननो नरः । (१८।१)

दृढेन्द्रियो विकाराणां न बलेनाभिभूयते ॥ (१८।२)

क्षुत्पिपासातपसहः शीतव्यायामसंसहः । (१९।१)

समपक्ता समजरः सममांसचयो मतः ॥ (१९।२)

गुरु चातर्पणं चेष्टं स्थूलानां कर्शनं प्रति । (२०।१)

कृशानां बृंहणार्थं च लघु संतर्पणं च यत् ॥ (२०।२)

वातघ्नान्यन्नपानानि श्लेष्ममेदोहराणि च । (२१।१)

रूक्षोष्णा वस्तयस्तीक्ष्णा रूक्षाण्युद्वर्तनानि च ॥ (२१।२)

गुडूचीभद्रमुस्तानां प्रयोगस्त्रैफलस्तथा । (२२।१)

तक्रारिष्टप्रयोगाश्च प्रयोगो माक्षिकस्य च ॥ (२२।२)

विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु । (२३।१)

यवामलकचूर्णं च प्रयोगः श्रेष्ठ उच्यते ॥ (२३।२)

बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्रसंयुतः । (२४।१)

शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसः परः ॥ (२४।२)

प्रशातिका प्रियङ्गुश्च श्यामाका यवका यवाः । (२५।१)

जूर्णाह्वाः कोद्रवा मुद्गाः कुलत्थाश्चक्रमुद्गकाः ॥ (२५।२)

आढकीनां च बीजानि पटोलामलकैः सह । (२६।१)

भोजनार्थं प्रयोज्यानि पानम् चानु मधूदकम् ॥ (२६।२)

अरिष्टांश्चानुपानार्थे मेदोमांसकफापहान् । (२७।१)

अतिस्थौल्यविनाशाय संविभज्य प्रयोजयेत् ॥ (२७।२)

प्रजागरं व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च । (२८।१)

स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तुं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् ॥ (२८।२)

स्वप्नो हर्षः सुखा शय्या मनसो निर्वृतिः शमः । (२९।१)

चिन्ताव्यवायव्यायामविरामः प्रियदर्शनम् ॥ (२९।२)

नवान्नानि नवम् मद्यं ग्राम्यानूपौदका रसाः । (३०।१)

संस्कृतानि च मांसानि दधि सर्पिः पयांसि च ॥ (३०।२)

इक्षवः शालयो माषा गोधूमा गुडवैकृतम् । (३१।१)

बस्तयः स्निग्धमधुरास्तैलाभ्यङ्गश्च सर्वदा ॥ (३१।२)

स्निग्धमुद्वर्तनं स्नानं गन्धमाल्यनिषेवणम् । (३२।१)

शुक्लं वासो यथाकालं दोषाणामवसेचनम् ॥ (३२।२)

रसायनानां वृष्याणां योगानामुपसेवनम् । (३३।१)

हत्वातिकार्श्यमाधत्ते नृणामुपचयं परम् ॥ (३३।२)

अचिन्तनाच्च कार्याणां ध्रुवं संतर्पणेन च । (३४।१)

स्वप्नप्रसङ्गाच्च नरो वराह इव पुष्यति ॥ (३४।२)

यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः । (३५।१)

विषयेभ्यो निवर्तन्ते तदा स्वपिति मानवः ॥ (३५।२)

निद्रायत्तम् सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम् । (३६।१)

वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ (३६।२)

अकाले ऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता । (३७।१)

सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा ॥ (३७।२)

सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रा देहं सुखायुषा । (३८।१)

पुरुषं योगिनं सिद्ध्या सत्या बुद्धिरिवागता ॥ (३८।२)

गीताध्ययनमद्यस्त्रीकर्मभाराध्वकर्शिताः । (३९।१)

अजीर्णिनः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाबलाः ॥ (३९।२)

तृष्णातीसारशूलार्ताः श्वासिनो हिक्किनः कृशाः । (४०।१)

पतिताभिहतोन्मत्ताः क्लान्ता यानप्रजागरैः ॥ (४०।२)

क्रोधशोकभयक्लान्ता दिवास्वप्नोचिताश्च ये । (४१।१)

सर्व एते दिवास्वप्नं सेवेरन् सार्वकालिकम् ॥ (४१।२)

धातुसाम्यं तथा ह्येषां बलं चाप्युपजायते । (४२।१)

श्लेष्मा पुष्णाति चाङ्गानि स्थैर्यं भवति चायुषः ॥ (४२।२)

ग्रीष्मे त्वादानरूक्षाणां वर्धमाने च मारुते । (४३।१)

रात्रीणां चातिसंक्षेपाद् दिवास्वप्नः प्रशस्यते ॥ (४३।२)

ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नात् प्रकुप्यतः । (४४।१)

श्लेष्मपित्ते दिवास्वप्नस्तस्मात्तेषु न शस्यते ॥ (४४।२)

मेदस्विनः स्नेहनित्याः श्लेष्मलाः श्लेष्मरोगिणः । (४५।१)

दूषीविषार्ताश्चदिवा न शयीरन् कदाचन ॥ (४५।२)

हलीमकः शिरःशूलं स्तैमित्यं गुरुगात्रता । (४६।१)

अङ्गमर्दो ऽग्निनाशश्च प्रलेपो हृदयस्य च ॥ (४६।२)

शोफारोचकहृल्लासपीनसार्धावभेदकाः । (४७।१)

कोठारुःपिडकाः कण्डूस्तन्द्रा कासो गलामयाः ॥ (४७।२)

स्मृतिबुद्धिप्रमोहश्च संरोधः स्रोतसां ज्वरः । (४८।१)

इन्द्रियाणामसामर्थ्यं विषवेगप्रवर्तनम् ॥ (४८।२)

भवेन्नॄणां दिवास्वप्नस्याहितस्य निषेवणात् । (४९।१)

तस्माद्धिताहितं स्वप्नं बुद्ध्वा स्वप्यात् सुखं बुधः ॥ (४९।२)

रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा । (५०।१)

अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम् ॥ (५०।२)

देहवृत्तौ यथाहारस्तथा स्वप्नः सुखो मतः । (५१।१)

स्वप्नाहारसमुत्थे च स्थौल्यकार्श्ये विशेषतः ॥ (५१।२)

अभ्यङ्गोत्सादनं स्नानं ग्राम्यानूपौदका रसाः । (५२।१)

शाल्यन्नं सदधि क्षीरं स्नेहो मद्यं मनःसुखम् ॥ (५२।२)

मनसो ऽनुगुणा गन्धाः शब्दाः संवाहनानि च । (५३।१)

चक्षुषोस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च ॥ (५३।२)

स्वास्तीर्णं शयनं वेश्म सुखं कालस्तथोचितः । (५४।१)

आनयन्त्यचिरान्निद्रां प्रनष्टा या निमित्ततः ॥ (५४।२)

कायस्य शिरसश्चैव विरेकश्छर्दनं भयम् । (५५।१)

चिन्ता क्रोधस्तथा धूमो व्यायामो रक्तमोक्षणम् ॥ (५५।२)

उपवासो ऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः । (५६।१)

निद्राप्रसङ्गमहितं वारयन्ति समुत्थितम् ॥ (५६।२)

एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः । (५७।१)

कार्यं कालो विकारश्च प्रकृतिर्वायुरेव च ॥ (५७।२)

तमोभवा श्लेष्मसमुद्भवा च मनःशरीरश्रमसंभवा च । (५८।१)

आगन्तुकी व्याध्यनुवर्तिनी च रात्रिस्वभावप्रभवा च निद्रा ॥ (५८।२)

रात्रिस्वभावप्रभवा मता या तां भूतधात्रीं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः । (५९।१)

तमोभवामाहुरघस्य मूलं शेषाः पुनर्व्याधिषु निर्दिशन्ति ॥ (५९।२)

तत्र श्लोकाः । (६०।१)

निन्दिताः पुरुषास्तेषां यौ विशेषेण निन्दितौ । (६०।२)

निन्दिते कारणं दोषास्तयोर्निन्दितभेषजम् ॥ (६०।३)

येभ्यो यदा हिता निद्रा येभ्यश्चाप्यहिता यदा । (६१।१)

अतिनिद्रायानिद्राय भेषजं यद्भवा च सा ॥ (६१।२)

या या यथाप्रभावा च निद्रा तत् सर्वमत्रिजः । (६२।१)

अष्तौनिन्दितसंख्याते व्याजहार पुनर्वसुः ॥ (६२।२)