अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश् चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैर् आयुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा ॥ (३।०)

तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषम् अनाश्रितानि कानिचिच् च पुरुषसंश्रयाणि । (४।१)

तत्र यानि पुरुषम् अनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च ॥ (४।२)

तत्र प्रकृतिर् जातिप्रसक्ता च कुलप्रसक्ता च देशानुपातिनी च कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च प्रत्यात्मनियता चेति । (५।१)

जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति ॥ (५।२)

विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च लक्ष्यनिमित्ता च निमित्तानुरूपा च ॥ (६।०)

तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात् लक्षणानि हि कानिचिच् छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति । (७।१)

लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु । (७।२)

निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या ताम् अनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश् चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतलिङ्गानुरूपां याम् आयुषो ऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः । (७।३)

यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः । (७।४)

इत्युद्देशः । (७।५)

तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः ॥ (७।६)

तत्रादित एव वर्णाधिकारः । (८।१)

तद्यथा कृष्णःश्यामः श्यामावदातः अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः ॥ (८।२)

नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान् । (९।१)

इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य ॥ (९।२)

तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधरविभागेन यद्यन्तर्बहिर्विभागेन आतुरस्यारिष्टम् इति विद्यात् एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति ॥ (१०।०)

वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः ॥ (११।०)

तथा परिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानाम् अन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवम् एवाप्रशस्तं विद्यात् ॥ (१२।०)

नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति ॥ (१३।०)

यच्चान्यदपि किंचिद्वर्णवैकृतम् अभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तम् एव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत् तद् अरिष्टमिति विद्यात् । (१४।१)

इति वर्णाधिकारः ॥ (१४।२)

स्वराधिकारस्तु हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः । (१५।१)

एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास् त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान् । (१५।२)

इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति ॥ (१५।३)

तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्व् अभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वम् एकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम् । (१६।१)

इति स्वराधिकारः ॥ (१६।२)

इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति ॥ (१७।०)

भवन्ति चात्र । (१८।१)

यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते । (१८।२)

अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः ॥ (१८।३)

नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वारुणम् । (१९।१)

मुखार्धम् अन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते ॥ (१९।२)

स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यम् अर्धमुखे भृशम् । (२०।१)

ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम् ॥ (२०।२)

तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः । (२१।१)

आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः ॥ (२१।२)

पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः । (२२।१)

चूर्णको वापि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत् ॥ (२२।२)

ओष्ठयोः पादयोः पाण्योर् अक्ष्णोर् मूत्रपुरीषयोः । (२३।१)

नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत् ॥ (२३।२)

यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ । (२४।१)

मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम् ॥ (२४।२)

एको वा यदि वानेको यस्य वैकारिकः स्वरः । (२५।१)

सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः ॥ (२५।२)

यच्चान्यदपि किंचित् स्याद् वैकृतं स्वरवर्णयोः । (२६।१)

बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ॥ (२६।२)

तत्र श्लोकः । (२७।१)

इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम् । (२७।२)

यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति ॥ (२७।३)