अथातो नवेगान्धारणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः । (३।१)

न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च ॥ (३।२)

नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः । (४।१)

न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च ॥ (४।२)

एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये । (५।१)

मूत्रपृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु ॥ (५।२)

बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा । (६।१)

विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ॥ (६।२)

स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् । (७।१)

मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च ॥ (७।२)

पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् । (८।१)

पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते ॥ (८।२)

स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च । (९।१)

हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च ॥ (९।२)

मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा । (१०।१)

भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च ॥ (१०।२)

तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः । (११।१)

शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च ॥ (११।२)

सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः । (१२।१)

जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ॥ (१२।२)

स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च । (१३।१)

पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम् ॥ (१३।२)

कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः । (१४।१)

कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ॥ (१४।२)

भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम् । (१५।१)

रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते ॥ (१५।२)

क्षवथुमन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ । (१६।१)

इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ॥ (१६।२)

तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः । (१७।१)

हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम् ॥ (१७।२)

हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः । (१८।१)

उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यम् औषधम् ॥ (१८।२)

जृम्भाविनामाक्षेपसंकोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम् । (१९।१)

जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम् ॥ (१९।२)

कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यम् अङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः । (२०।१)

क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम् ॥ (२०।२)

पिपासाकण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा । (२१।१)

पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते ॥ (२१।२)

बाष्पप्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः । (२२।१)

बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः ॥ (२२।२)

जृम्भाङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगो ऽक्षिगौरवम् । (२३।१)

निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च ॥ (२३।२)

गुल्महृद्रोगसंमोहाः श्रमनिःश्वासधारणात् । (२४।१)

जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः ॥ (२४।२)

वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः । (२५।१)

इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत् ॥ (२५।२)

इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च । (२६।१)

साहसानाम् अशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम् ॥ (२६।२)

लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत् । (२७।१)

नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान् ॥ (२७।२)

पुरुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च । (२८।१)

वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम् ॥ (२८।२)

देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया । (२९।१)

स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्या वेगान्विधारयेत् ॥ (२९।२)

पुण्यशब्दो विपापत्वान् मनोवाक्कायकर्मणाम् । (३०।१)

धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च ॥ (३०।२)

शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी । (३१।१)

देहव्यायामसंख्याता मात्रया तां समाचरेत् ॥ (३१।२)

लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता । (३२।१)

दोषक्षयो ऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ॥ (३२।२)

श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः । (३३।१)

अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते । (३३।२)

हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम् ॥ (३३।३)

व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान् । (३४।१)

नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया ॥ (३४।२)

एतानेवंविधांश्चान्यान् यो ऽतिमात्रं निषेवते । (३५।१)

गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यते । (३५।२)

ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये ॥ (३५।३)

उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः । (३६।१)

हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते ॥ (३६।२)

प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत् । (३७।१)

एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा ॥ (३७।२)

क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः । (३८।१)

सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च ॥ (३८।२)

समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः । (३९।१)

दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा ॥ (३९।२)

तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः । (४०।१)

दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते ॥ (४०।२)

विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः । (४१।१)

समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते ॥ (४१।२)

द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च । (४२।१)

मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः ॥ (४२।२)

मलबुद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसंक्षयम् । (४३।१)

मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च ॥ (४३।२)

तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत् । (४४।१)

व्याधिहेतुप्रतिद्वंद्वैर् मात्राकालौ विचारयन् ॥ (४४।२)

विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथापरे । (४५।१)

जायन्ते ऽनातुरस् तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत् ॥ (४५।२)

माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः । (४६।१)

सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसंचयम् ॥ (४६।२)

स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः । (४७।१)

बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान् ॥ (४७।२)

यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत् । (४८।१)

रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित् ॥ (४८।२)

रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु । (४९।१)

धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च ॥ (४९।२)

विधिरेष विकाराणाम् अनुत्पत्तौ निदर्शितः । (५०।१)

निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते ॥ (५०।२)

ये भूतविषवाय्वग्निसंप्रहारादिसंभवाः । (५१।१)

नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति ॥ (५१।२)

ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये । (५२।१)

मनोविकारास्ते ऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः ॥ (५२।२)

त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः । (५३।१)

देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम् ॥ (५३।२)

आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः । (५४।१)

प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः ॥ (५४।२)

आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम् । (५५।१)

विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये ॥ (५५।२)

पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः । (५६।१)

मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः ॥ (५६।२)

परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः । (५७।१)

निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः ॥ (५७।२)

बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः । (५८।१)

वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः ॥ (५८।२)

सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः । (५९।१)

सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः ॥ (५९।२)

आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च । (६०।१)

परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने ॥ (६०।२)

न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् । (६१।१)

नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ॥ (६१।२)

ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् । (६२।१)

प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः ॥ (६२।२)

तत्र श्लोकाः । (६३।१)

वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम् । (६३।२)

येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम् ॥ (६३।३)

उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः । (६४।१)

यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम् ॥ (६४।२)

भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत् । (६५।१)

वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमतात्मसुखार्थिना ॥ (६५।२)

विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः । (६६।१)

नवेगान्धारणे ऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः ॥ (६६।२)

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमो ऽध्यायाः ॥ (६७।१)