अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः । (३।१)

चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः ॥ (३।२)

विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा । (४।१)

वेगैर् उदीर्णैर् विहतैरधो वा बाह्याभिघातैरतिपीडनैर्वा ॥ (४।२)

रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा । (५।१)

विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः ॥ (५।२)

कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबध्य ताभ्याम् । (६।१)

हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः ॥ (६।२)

पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा । (७।१)

स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम ॥ (७।२)

बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च । (८।१)

पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च ॥ (८।२)

रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च । (९।१)

शोको ऽभिघातो ऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः ॥ (९।२)

यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् । (१०।१)

श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च ॥ (१०।२)

करोति जीर्णे ऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च । (११।१)

वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते ॥ (११।२)

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा । (१२।१)

आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम् ॥ (१२।२)

ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च । (१३।१)

स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम् ॥ (१३।२)

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च संपूरणं प्रस्वपनं दिवा च । (१४।१)

गुल्मस्य हेतुः कफसंभवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य ॥ (१४।२)

स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि । (१५।१)

शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य ॥ (१५।२)

निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च । (१६।१)

व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम् ॥ (१६।२)

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् । (१७।१)

मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ॥ (१७।२)

ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च । (१८।१)

संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवो ऽभ्युपैति ॥ (१८।२)

यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः । (१९।१)

स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः ॥ (१९।२)

क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम् । (२०।१)

प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान् ॥ (२०।२)

रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम् । (२१।१)

बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत् ॥ (२१।२)

भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः । (२२।१)

स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये ॥ (२२।२)

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् । (२३।१)

भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति ॥ (२३।२)

स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे । (२४।१)

पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये ॥ (२४।२)

दीप्ते ऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धे ऽनिलवर्चसोः । (२५।१)

बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत् ॥ (२५।२)

पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः । (२६।१)

प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा ॥ (२६।२)

कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा । (२७।१)

यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते ॥ (२७।२)

यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम् । (२८।१)

आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता ॥ (२८।२)

वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाग्निमरुचिं यदि । (२९।१)

हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम् ॥ (२९।२)

शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे । (३०।१)

वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम् ॥ (३०।२)

पित्तं वा यदि संवृद्धं संतापं वातगुल्मिनः । (३१।१)

कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः ॥ (३१।२)

गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते । (३२।१)

न प्रशाम्यति रक्तस्य सो ऽवसेकात् प्रशाम्यति ॥ (३२।२)

स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम् । (३३।१)

रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम् ॥ (३३।२)

पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम् । (३४।१)

कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः ॥ (३४।२)

पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत् । (३५।१)

भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा ॥ (३५।२)

तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे । (३६।१)

गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत् ॥ (३६।२)

छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम् । (३७।१)

रक्तं हि व्यम्लतां याति तच्च नास्ति न चास्ति रुक् ॥ (३७।२)

हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः । (३८।१)

समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः ॥ (३८।२)

रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियामनुपलभ्य च । (३९।१)

यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम् ॥ (३९।२)

गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः । (४०।१)

अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते ॥ (४०।२)

दाहशूलार्तिसंक्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः । (४१।१)

विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत् ॥ (४१।२)

विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते । (४२।१)

श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसंनिभे ॥ (४२।२)

निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात् । (४३।१)

तत्रैव पिण्डिते शूले संपक्वं गुल्ममादिशेत् ॥ (४३।२)

तत्र धान्वन्तरीयाणाम् अधिकारः क्रियाविधौ । (४४।१)

वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे ॥ (४४।२)

अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम् । (४५।१)

हृत्क्रोडशूनतान्तःस्थे पार्श्वनिर्गतिः ॥ (४५।२)

पक्वः स्रोतांसि संक्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधो ऽपि वा । (४६।१)

स्वयंप्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः ॥ (४६।२)

दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान् । (४७।१)

अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम् ॥ (४७।२)

शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते । (४८।१)

शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके ॥ (४८।२)

अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः । (४९।१)

मन्दो ऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता ॥ (४९।२)

सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः । (५०।१)

उष्णैर् एवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने ॥ (५०।२)

योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः । (५१।१)

सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम् ॥ (५१।२)

दृष्ट्वादौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक् । (५२।१)

लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृते ऽग्नौ संप्रधुक्षिते ॥ (५२।२)

कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम् । (५३।१)

स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः ॥ (५३।२)

सस्नेहैर् बस्तिभिर् वापि शोधयेद्दाशमूलिकैः । (५४।१)

मन्दे ऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम् ॥ (५४।२)

गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम् । (५५।१)

कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम् ॥ (५५।२)

जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः । (५६।१)

दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे ॥ (५६।२)

बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत् । (५७।१)

एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः ॥ (५७।२)

शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः । (५८।१)

श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः ॥ (५८।२)

छित्त्वा छित्त्वाशयात् क्षारः क्षरत्वात् क्षारयत्यधः । (५९।१)

मन्दे ऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम् ॥ (५९।२)

प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम् । (६०।१)

लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः ॥ (६०।२)

बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि । (६१।१)

श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति ॥ (६१।२)

तस्य दाहो हृतो रक्ते शरलोहादिभिर्हितः । (६२।१)

औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ ॥ (६२।२)

तयोः शमाच्च संघातो गुल्मस्य विनिर्वर्तते । (६३।१)

दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम् ॥ (६३।२)

क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम् । (६४।१)

व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः ॥ (६४।२)

सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान् । (६५।१)

त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः ॥ (६५।२)

कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् । (६६।१)

इति त्र्यूषणादिघृतम् । (६६।२)

एत एव च कल्काः स्युः कषायः पञ्चमूलिकः ॥ (६६।३)

द्विपञ्चमूलिको वापि तद्घृतं गुल्मनुत् परम् । (६७।१)

इति त्र्यूषणादिघृतमपरम् । (६७।२)

षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि ॥ (६७।३)

प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा । (६८।१)

दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत् ॥ (६८।२)

हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः । (६९।१)

पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः ॥ (६९।२)

शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम् । (७०।१)

शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम् ॥ (७०।२)

इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम् । (७१।१)

हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः । (७१।२)

साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम् ॥ (७१।३)

सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम् । (७२।१)

तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम् ॥ (७२।२)

योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् । (७३।१)

बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ (७३।२)

इति हपुषाद्यं घृतम् । (७४।१)

पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलं । (७४।२)

धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ (७४।३)

सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति । (७५।१)

योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम् ॥ (७५।२)

इति पिप्पल्याद्यं घृतम् । (७६।१)

घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः । (७६।२)

ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम् ॥ (७६।३)

कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः । (७७।१)

शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा ॥ (७७।२)

चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा । (७८।१)

कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये ॥ (७८।२)

हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम् । (७९।१)

अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ॥ (७९।२)

दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम् । (८०।१)

द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ (८०।२)

चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम् । (८१।१)

प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा ॥ (८१।२)

पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके । (८२।१)

आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ॥ (८२।२)

ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामये ऽरुचौ । (८३।१)

उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे ॥ (८३।२)

भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा । (८४।१)

बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततो ऽधिकम् ॥ (८४।२)

इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च । (८५।१)

मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे । (८५।२)

सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम् ॥ (८५।३)

शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान् । (८६।१)

धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम् ॥ (८६।२)

सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम् । (८७।१)

अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत् ॥ (८७।२)

रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः । (८८।१)

भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसंमिताम् ॥ (८८।२)

गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम् । (८९।१)

हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम् ॥ (८९।२)

पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम् । (९०।१)

पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति ॥ (९०।२)

नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च । (९१।१)

तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत् ॥ (९१।२)

वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत् । (९२।१)

पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम् ॥ (९२।२)

तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः । (९३।१)

श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम् ॥ (९३।२)

साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम् । (९४।१)

क्षीरोदके ऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत् ॥ (९४।२)

वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम् । (९५।१)

हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः ॥ (९५।२)

इति लशुनक्षीरम् । (९६।१)

तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम् । (९६।२)

गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत् ॥ (९६।३)

इति तैलपञ्चकम् । (९७।१)

पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु । (९७।२)

पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते ॥ (९७।३)

इति शिलाजतुप्रयोगः । (९८।१)

वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा । (९८।२)

भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते ॥ (९८।३)

शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम् । (९९।१)

स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः ॥ (९९।२)

बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम् । (१००।१)

स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति ॥ (१००।२)

तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः । (१०१।१)

प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः ॥ (१०१।२)

गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः । (१०२।१)

गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके ॥ (१०२।२)

तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः । (१०३।१)

प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम् ॥ (१०३।२)

नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव । (१०४।१)

समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने ॥ (१०४।२)

नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह । (१०५।१)

शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम् ॥ (१०५।२)

नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम् । (१०६।१)

पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके ॥ (१०६।२)

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् । (१०७।१)

दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च ॥ (१०७।२)

ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम् । (१०८।१)

जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम् ॥ (१०८।२)

गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान् । (१०९।१)

श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति ॥ (१०९।२)

इति नीलिन्याद्यं घृतम् । (११०।१)

कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः । (११०।२)

शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम् ॥ (११०।३)

हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम् । (१११।१)

समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम् ॥ (१११।२)

मन्दे ऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति । (११२।१)

तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम् ॥ (११२।२)

सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते । (११३।१)

या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते ॥ (११३।२)

भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत् । (११४।१)

वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा ॥ (११४।२)

रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः । (११५।१)

कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले ॥ (११५।२)

द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणे ऽम्भसि । (११६।१)

शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम् ॥ (११६।२)

पिबेत् संमूर्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः । (११७।१)

ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छारुचिस्तथा ॥ (११७।२)

इति रोहिण्याद्यं घृतम् । (११८।१)

जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम् । (११८।२)

पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः ॥ (११८।३)

रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा । (११९।१)

कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः ॥ (११९।२)

रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च । (१२०।१)

पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ (१२०।२)

पित्तरक्तभवं गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम् । (१२१।१)

हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्घृतोत्तमम् ॥ (१२१।२)

इति त्रायमाणाद्यं घृतम् । (१२२।१)

रसेनामलकेक्षूणां घृतपादं विपाचयेत् । (१२२।२)

पथ्यापादं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत् ॥ (१२२।३)

इत्यामलकाद्यं घृतम् । (१२३।१)

द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं सशतावरीम् । (१२३।२)

परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसंमितम् ॥ (१२३।३)

जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च । (१२४।१)

घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम् ॥ (१२४।२)

साधयेत्तद्घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम् । (१२५।१)

प्रयोगात् पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत् ॥ (१२५।२)

इति द्राक्षाद्यं घृतम् । (१२६।१)

वृषं समूलमापोथ्य पचेदष्टगुणे जले । (१२६।२)

शेषे ऽष्टभागे तस्यैव पुष्पकल्कं प्रदापयेत् ॥ (१२६।३)

तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत् । (१२७।१)

रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम् ॥ (१२७।२)

इति वासाघृतम् । (१२८।१)

द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम् । (१२८।२)

अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत् ॥ (१२८।३)

पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम् । (१२९।१)

तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः ॥ (१२९।२)

द्राक्षाभयारसं गुल्मे पैत्तिके सगुडं पिबेत् । (१३०।१)

लिह्यात्कम्पिल्लकं वापि विरेकार्थं मधुद्रवम् ॥ (१३०।२)

दाहप्रशमनो ऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्तगुल्मिनाम् । (१३१।१)

चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा ॥ (१३१।२)

ये च पित्तज्वरहराः सतिक्ताः क्षीरबस्तयः । (१३२।१)

हितास्ते पित्तगुल्मिभ्यो वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु ॥ (१३२।२)

शालयो जाङ्गलं मांसं गव्याजे पयसी घृतम् । (१३३।१)

खर्जूरामलकं द्राक्षां दाडिमं सपरूषकम् ॥ (१३३।२)

आहारार्थं प्रयोक्तव्यं पानार्थं सलिलं शृतम् । (१३४।१)

बलाविदारीगन्धाद्यैः पित्तगुल्मचिकित्सितम् ॥ (१३४।२)

आमान्वये पित्तगुल्मे सामे वा कफवातिके । (१३५।१)

यवागूभिः खडैर्यूषैः संधुक्ष्यो ऽग्निर्विलङ्घिते ॥ (१३५।२)

शमप्रकोपौ दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ । (१३६।१)

तस्मादग्निं सदा रक्षेन्निदानानि च वर्जयेत् ॥ (१३६।२)

वमनं वमनार्हाय प्रदद्यात् कफगुल्मिने । (१३७।१)

स्निग्धस्विन्नशरीराय गुल्मे शैथिल्यमागते ॥ (१३७।२)

परिवेष्ट्य प्रदीप्तांस्तु बल्वजानथवा कुशान् । (१३८।१)

भिषक्कुम्भे समावाप्य गुल्मं घटमुखे न्यसेत् ॥ (१३८।२)

संगृहीतो यदा गुल्मस्तदा घटमथोद्धरेत् । (१३९।१)

वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित् ॥ (१३९।२)

विमार्गाजपदादर्शैर् यथालाभं प्रपीडयेत् । (१४०।१)

मृद्नीयाद् गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत् ॥ (१४०।२)

तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च । (१४१।१)

श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक् ॥ (१४१।२)

सव्योषक्षारलवणं दशमूलीशृतं घृतम् । (१४२।१)

कफगुल्मं जयत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम् ॥ (१४२।२)

इति दशमूलीघृतम् । (१४३।१)

भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम् । (१४३।२)

साध्यं विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके ॥ (१४३।३)

पादशेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम् । (१४४।१)

विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम् ॥ (१४४।२)

चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमं भिषक् । (१४५।१)

प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (१४५।२)

एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम् । (१४६।१)

प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासनुत् ॥ (१४६।२)

इति भल्लातकाद्यं घृतम् । (१४७।१)

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः । (१४७।२)

पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ (१४७।३)

क्षीरप्रस्थं च तत् सर्पिर् हन्ति गुल्मं कफात्मकम् । (१४८।१)

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् ॥ (१४८।२)

इति क्षीरषट्पलकं घृतम् । (१४९।१)

त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पलोन्मितम् । (१४९।२)

जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थितं रसम् ॥ (१४९।३)

सर्पिरेरण्डजं तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत् । (१५०।१)

स सिद्धो मिश्रकस्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत् ॥ (१५०।२)

कफवातविबन्धेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च । (१५१।१)

प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूलेषु चाधिकम् ॥ (१५१।२)

इति मिश्रकः स्नेहः । (१५२।१)

यदुक्तं वातगुल्मघ्नं स्रंसनं नीलिनीघृतम् । (१५२।२)

द्विगुणं तद्विरेकार्थं प्रयोज्यं कफगुल्मिनाम् ॥ (१५२।३)

सुधाक्षीरद्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम् । (१५३।१)

कार्षिकं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरेच्यते ॥ (१५३।२)

जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः । (१५४।१)

दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ (१५४।२)

अष्टभागावशेषं तु रसं पूतमधिक्षिपेत् । (१५५।१)

दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः ॥ (१५५।२)

तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम् । (१५६।१)

चूर्णितं पलमेकं तु पिप्पलीविश्वभेषजम् ॥ (१५६।२)

तत् साध्यं लेहवच्छीते तस्मिंस्तैलसमं मधु । (१५७।१)

क्षिपेच्चूर्णपलं चैकं त्वगेलापत्रकेशरात् ॥ (१५७।२)

ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम् । (१५८।१)

सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयम् ॥ (१५८।२)

गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम् । (१५९।१)

हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम् ॥ (१५९।२)

कुष्ठं प्लीहानमानाहमेषा हन्त्युपसेविता । (१६०।१)

निरत्ययः क्रमश्चास्या द्रवो मांसरसौदनः ॥ (१६०।२)

इति दन्तीहरीतकी । (१६१।१)

सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफगुल्मिनाम् । (१६१।२)

अरिष्टयोगाः सिद्धाश्च ग्रहण्यर्शश्चिकित्सिते ॥ (१६१।३)

यच्चूर्णं गुटिका याश्च विहिता वातगुल्मिनाम् । (१६२।१)

द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसास्ताः कफे हिताः ॥ (१६२।२)

य एव ग्रहणीदोषे क्षारास्ते कफगुल्मिनाम् । (१६३।१)

सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहस्त्वन्ते प्रशस्यते ॥ (१६३।२)

प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृगपक्षिणः । (१६४।१)

कौलत्थो मुद्गयूषश्च पिप्पल्या नागरस्य च ॥ (१६४।२)

शुष्कमूलकयूषश्च बिल्वस्य वरुणस्य च । (१६५।१)

चिरबिल्वाङ्कुराणां च यवान्याश्चित्रकस्य च ॥ (१६५।२)

बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमैः । (१६६।१)

तक्रेण तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत् ॥ (१६६।२)

पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम् । (१६७।१)

कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा ॥ (१६७।२)

यवानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम् । (१६८।१)

पिबेत् संदीपनं वातकफमूत्रानुलोमनम् ॥ (१६८।२)

संचितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः । (१६९।१)

कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोन्नतः ॥ (१६९।२)

दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासवम्यरतिज्वरैः । (१७०।१)

तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति ॥ (१७०।२)

गृहीत्वा सज्वरश्वासं वम्यतीसारपीडितम् । (१७१।१)

हृन्नाभिहस्तपादेषु शोफः कर्षति गुल्मिनम् ॥ (१७१।२)

रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे । (१७२।१)

स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्नेहविरेचनम् ॥ (१७२।२)

पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः । (१७३।१)

गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत् ॥ (१७३।२)

प्रभिद्येत न यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् । (१७४।१)

क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः ॥ (१७४।२)

आभ्यां वा भावितान् दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान् । (१७५।१)

वराहमत्स्यपित्ताभ्यां लक्तकान् वा सुभावितान् ॥ (१७५।२)

अधोहरैश्चोर्ध्वहरैर्भावितान् वा समाक्षिकैः । (१७६।१)

किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनिविशोधनम् ॥ (१७६।२)

रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा । (१७७।१)

लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रदापयेत् ॥ (१७७।२)

बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम् । (१७८।१)

अदृश्यमाने रुधिरे दद्याद्गुल्मप्रभेदनम् ॥ (१७८।२)

प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यान्मांसरसौदनम् । (१७९।१)

घृततैलेन चाभ्यङ्गं पानार्थं तरुणीं सुराम् ॥ (१७९।२)

रुधिरे ऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरीः क्रियाः । (१८०।१)

कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहरीः पुनः ॥ (१८०।२)

घृततैलावसेकांश्च तित्तिरींश्चरणायुधान् । (१८१।१)

सुरां समण्डां पूर्वं च पानमम्लस्य सर्पिषः ॥ (१८१।२)

प्रयोजयेदुत्तरं वा जीवनीयेन सर्पिषा । (१८२।१)

अतिप्रवृत्ते रुधिरे सतिक्तेनानुवासनम् ॥ (१८२।२)

तत्र श्लोकाः । (१८३।१)

स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः । (१८३।२)

वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम् ॥ (१८३।३)

सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च । (१८४।१)

रक्तस्य चावसेचनम् आश्वासनसंशमनयोगाः ॥ (१८४।२)

उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य । (१८५।१)

संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य ॥ (१८५।२)

स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च । (१८६।१)

सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः ॥ (१८६।२)

गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रे ऽपनीतरक्तस्य । (१८७।१)

गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः ॥ (१८७।२)

पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च । (१८८।१)

नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि ॥ (१८८।२)

हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च । (१८९।१)

गुल्मचिकित्सितसंग्रह एतावान् व्याहृतो ऽग्निवेशस्य ॥ (१८९।२)