अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम् । (३।१)

देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः संप्रकाशितः ॥ (३।२)

तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा । (४।१)

युनक्ति प्राणिनः शोणितं ह्यनुवर्तते ॥ (४।२)

प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः । (५।१)

तथातिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च ॥ (५।२)

कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः । (६।१)

पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः ॥ (६।२)

जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात् । (७।१)

दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च ॥ (७।२)

विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च । (८।१)

भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च ॥ (८।२)

अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ । (९।१)

छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात् ॥ (९।२)

श्रमाभिघातसंतापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा । (१०।१)

शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति ॥ (१०।२)

ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः । (११।१)

मुखपाको ऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता ॥ (११।२)

गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः । (१२।१)

विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम् ॥ (१२।२)

वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता । (१३।१)

संतापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक् ॥ (१३।२)

विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः । (१४।१)

क्रोधप्रचुरता बुद्धेः संमोहो लवणास्यता ॥ (१४।२)

स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः । (१५।१)

तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम् ॥ (१५।२)

कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः । (१६।१)

विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः ॥ (१६।२)

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः । (१७।१)

सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत् ॥ (१७।२)

कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम् । (१८।१)

विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च ॥ (१८।२)

बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा । (१९।१)

रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा ॥ (१९।२)

अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु । (२०।१)

पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च ॥ (२०।२)

ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम् । (२१।१)

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥ (२१।२)

तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम् । (२२।१)

गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम् ॥ (२२।२)

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितमन्नपानम् । (२३।१)

तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर् विशेषेण च रक्षितव्यः ॥ (२३।२)

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम् । (२४।१)

सुखान्वितं तुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वन्दन्ति ॥ (२४।२)

यदा तु रक्तवाहीनि रससंज्ञावहानि च । (२५।१)

पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः ॥ (२५।२)

मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः । (२६।१)

प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा ॥ (२६।२)

मदमूर्च्छायसंन्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः । (२७।१)

यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ॥ (२७।२)

दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते । (२८।१)

मनो विक्षोभयञ्जन्तोः संज्ञां संमोहयेत्तदा ॥ (२८।२)

पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम् । (२९।१)

संज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ (२९।२)

सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् । (३०।१)

विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम् ॥ (३०।२)

सक्रोधपरुषाभाषं संप्रहारकलिप्रियम् । (३१।१)

विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम् ॥ (३१।२)

स्वल्पासंबद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम् । (३२।१)

विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम् ॥ (३२।२)

सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे । (३३।१)

जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः ॥ (३३।२)

यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः । (३४।१)

सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात् ॥ (३४।२)

नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवारुणम् । (३५।१)

पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते ॥ (३५।२)

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च । (३६।१)

कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये वातसंभवे ॥ (३६।२)

रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा । (३७।१)

पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते ॥ (३७।२)

सपिपासः ससंतापो रक्तपीताकुलेक्षणः । (३८।१)

संभिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसंभवे ॥ (३८।२)

मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः । (३९।१)

पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते ॥ (३९।२)

गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा । (४०।१)

सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसंभवे ॥ (४०।२)

सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः । (४१।१)

स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः ॥ (४१।२)

दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् । (४२।१)

स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना ॥ (४२।२)

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः । (४३।१)

संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः ॥ (४३।२)

स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः । (४४।१)

प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः ॥ (४४।२)

दुर्गे ऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः । (४५।१)

गृह्णीयात्तलमप्राप्तं तथा संन्यासपीडितम् ॥ (४५।२)

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च । (४६।१)

सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे ॥ (४६।२)

लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च । (४७।१)

आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने ॥ (४७।२)

संमूर्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च । (४८।१)

प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः ॥ (४८।२)

मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम् । (४९।१)

तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः ॥ (४९।२)

हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् संज्ञाप्रबोधनम् । (५०।१)

प्रबुद्धसंज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत् ॥ (५०।२)

विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च । (५१।१)

पटुभिर् गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः ॥ (५१।२)

स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः । (५२।१)

शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा ॥ (५२।२)

प्रबुद्धसंज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत् । (५३।१)

तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः ॥ (५३।२)

स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम् । (५४।१)

पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च ॥ (५४।२)

अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः । (५५।१)

प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा ॥ (५५।२)

त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः । (५६।१)

शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसो ऽपि वा ॥ (५६।२)

पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा । (५७।१)

रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते ॥ (५७।२)

रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि । (५८।१)

सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम् ॥ (५८।२)

तत्र श्लोकौ । (५९।१)

विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः । (५९।२)

रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम् ॥ (५९।३)

मदमूर्च्छायसंन्यासहेतुलक्षणभेषजम् । (६०।१)

विधिशोणितके ऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम् ॥ (६०।२)