चरकसंहिताCarakasaṃhitā

Ca, 5, 5

59 of 82 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातः पूर्वरूपीयम् इन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

athātaḥ pūrvarūpīyam indriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.1२.१

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ ||

3.1३.१

पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक् पृथक् । (३।१)

pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak |

3.2३.२

भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये ॥ (३।२)

bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye ||

4.1४.१

पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया । (४।१)

pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā |

4.2४.२

यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः ॥ (४।२)

yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ ||

5.1५.१

अन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम् । (५।१)

anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram |

5.2५.२

विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम् ॥ (५।२)

viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam ||

6.1६.१

पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामो ऽन्यान् सुदारुणान् । (६।१)

pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo 'nyān sudāruṇān |

6.2६.२

ये रोगान् अनुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते ॥ (६।२)

ye rogān anubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate ||

7.1७.१

बलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायश्च वर्धते । (७।१)

balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate |

7.2७.२

तस्य नारीप्रसक्तस्य शोषो ऽन्तायोपजायते ॥ (७।२)

tasya nārīprasaktasya śoṣo 'ntāyopajāyate ||

8.1८.१

श्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वापि याति यो दक्षिणां दिशम् । (८।१)

śvabhiruṣṭraiḥ kharairvāpi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam |

8.2८.२

स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति ॥ (८।२)

svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati ||

9.1९.१

प्रेतैः सह पिबेन्मद्यं स्वप्ने यः कृष्यते शुना । (९।१)

pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā |

9.2९.२

सुघोरं ज्वरमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति ॥ (९।२)

sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati ||

10.1१०.१

लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्बरमन्तिकात् । (१०।१)

lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt |

10.2१०.२

स रक्तपित्तमासाद्य तेनैवान्ताय नीयते ॥ (१०।२)

sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate ||

11.1११.१

रक्तस्रग्रक्तसर्वाङ्गो रक्तवासा मुहुर्हसन् । (११।१)

raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan |

11.2११.२

यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति ॥ (११।२)

yaḥ svapne hriyate nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati ||

12.1१२.१

शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया । (१२।१)

śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā |

12.2१२.२

नखादिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेनान्तकरो ग्रहः ॥ (१२।२)

nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ ||

13.1१३.१

लता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते । (१३।१)

latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate |

13.2१३.२

स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम् ॥ (१३।२)

svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam ||

14.1१४.१

काये ऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते । (१४।१)

kāye 'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate |

14.2१४.२

क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम् ॥ (१४।२)

kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam ||

15.1१५.१

नग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतो ऽग्निम् अनर्चिषम् । (१५।१)

nagnasyājyāvasiktasya juhvato 'gnim anarciṣam |

15.2१५.२

पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः ॥ (१५।२)

padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ ||

16.1१६.१

स्नातानुलिप्तगात्रे ऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः । (१६।१)

snātānuliptagātre 'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ |

16.2१६.२

स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते ॥ (१६।२)

sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate ||

17.1१७.१

स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत् । (१७।१)

snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet |

17.2१७.२

बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यते ऽन्ताय मानवः ॥ (१७।२)

badhyate sa prameheṇa spṛśyate 'ntāya mānavaḥ ||

18.1१८.१

ध्यानायासौ तथोद्वेगौ मोहश्चास्थानसंभवः । (१८।१)

dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasaṃbhavaḥ |

18.2१८.२

अरतिर्बलहानिश्च मृत्युरुन्मादपूर्वकः ॥ (१८।२)

aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ ||

19.1१९.१

आहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम् । (१९।१)

āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam |

19.2१९.२

विद्याद्धीरो मुमूर्षुं तमुन्मादेनातिपातिना ॥ (१९।२)

vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā ||

20.1२०.१

क्रोधनं त्रासबहुलं सकृत्प्रहसिताननम् । (२०।१)

krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam |

20.2२०.२

मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम् ॥ (२०।२)

mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam ||

21.1२१.१

नृत्यन् रक्षोगणैः साकं यः स्वप्ने ऽम्भसि सीदति । (२१।१)

nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne 'mbhasi sīdati |

21.2२१.२

स प्राप्य भृशमुन्मादं याति लोकमतः परम् ॥ (२१।२)

sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param ||

22.1२२.१

असत्तमः पश्यति यः शृणोत्यप्यसतः स्वनान् । (२२।१)

asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān |

22.2२२.२

बहून् बहुविधान् जाग्रत् सो ऽपस्मारेण बध्यते ॥ (२२।२)

bahūn bahuvidhān jāgrat so 'pasmāreṇa badhyate ||

23.1२३.१

मत्तं नृत्यन्तमाविध्य प्रेतो हरति यं नरम् । (२३।१)

mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram |

23.2२३.२

स्वप्ने हरति तं मृत्युरपस्मारपुरःसरः ॥ (२३।२)

svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ ||

24.1२४.१

स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाक्षिणी । (२४।१)

stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathākṣiṇī |

24.2२४.२

यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम् ॥ (२४।२)

yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam ||

25.1२५.१

शष्कुलीर्वाप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः । (२५।१)

śaṣkulīrvāpyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ |

25.2२५.२

स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति ॥ (२५।२)

sa cettādṛk chardayati pratibuddho na jīvati ||

26.1२६.१

एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यगवबुध्यते । (२६।१)

etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate |

26.2२६.२

स एषामनुबन्धं च फलं च ज्ञातुमर्हति ॥ (२६।२)

sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati ||

27.1२७.१

इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत् । (२७।१)

imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet |

27.2२७.२

व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा ॥ (२७।२)

vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate 'pi vā ||

28.1२८.१

यस्योत्तमाङ्गे जायन्ते वंशगुल्मलतादयः । (२८।१)

yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ |

28.2२८.२

वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यम् इयाच्च यः ॥ (२८।२)

vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyam iyācca yaḥ ||

29.1२९.१

गृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते । (२९।१)

gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate |

29.2२९.२

रक्षःप्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकैः ॥ (२९।२)

rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ ||

30.1३०.१

वंशवेत्रलतापाशतृणकण्टकसङ्कटे । (३०।१)

vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe |

30.2३०.२

संसजति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतत्यपि ॥ (३०।२)

saṃsajati hi yaḥ svapne yo gacchan prapatatyapi ||

31.1३१.१

भूमौ पांशूपधानायां वल्मीके वाथ भस्मनि । (३१।१)

bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vātha bhasmani |

31.2३१.२

श्मशानायतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतत्यपि ॥ (३१।२)

śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi ||

32.1३२.१

कलुषे ऽम्भसि पङ्के वा कूपे वा तमसावृते । (३२।१)

kaluṣe 'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasāvṛte |

32.2३२.२

स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः ॥ (३२।२)

svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate ca yaḥ ||

33.1३३.१

स्नेहपानं तथाभ्यङ्गः प्रच्छर्दनविरेचने । (३३।१)

snehapānaṃ tathābhyaṅgaḥ pracchardanavirecane |

33.2३३.२

हिरण्यलाभः कलहः स्वप्ने बन्धपराजयौ ॥ (३३।२)

hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau ||

34.1३४.१

उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः । (३४।१)

upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ |

34.2३४.२

हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम् ॥ (३४।२)

harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam ||

35.1३५.१

दन्तचन्द्रार्कनक्षत्रदेवतादीपचक्षुषाम् । (३५।१)

dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām |

35.2३५.२

पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा ॥ (३५।२)

patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā ||

36.1३६.१

रक्तपुष्पं वनं भूमिं पापकर्मालयं चिताम् । (३६।१)

raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām |

36.2३६.२

गुहान्धकारसंबाधं स्वप्ने यः प्रविशत्यपि ॥ (३६।२)

guhāndhakārasaṃbādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi ||

37.1३७.१

रक्तमाली हसन्नुच्चैर्दिग्वासा दक्षिणां दिशम् । (३७।१)

raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam |

37.2३७.२

दारुणामटवीं स्वप्ने कपियुक्तेन याति वा ॥ (३७।२)

dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā ||

38.1३८.१

काषायिणामसौम्यानां नग्नानां दण्डधारिणाम् । (३८।१)

kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām |

38.2३८.२

कृष्णानां रक्तनेत्राणां स्वप्ने नेच्छन्ति दर्शनम् ॥ (३८।२)

kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam ||

39.1३९.१

कृष्णा पापा निराचारा दीर्घकेशनखस्तनी । (३९।१)

kṛṣṇā pāpā nirācārā dīrghakeśanakhastanī |

39.2३९.२

विरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता ॥ (३९।२)

virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā ||

40.1४०.१

इत्येते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम् । (४०।१)

ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām |

40.2४०.२

अरोगः संशयं गत्वा कश्चिदेव प्रमुच्यते ॥ (४०।२)

arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate ||

41.1४१.१

मनोवहानां पूर्णत्वाद् दोषैर् अतिबलैस् त्रिभिः । (४१।१)

manovahānāṃ pūrṇatvād doṣair atibalais tribhiḥ |

41.2४१.२

स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे ॥ (४१।२)

srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe ||

42.1४२.१

नातिप्रसुप्तः पुरुषः सफलानफलांस्तथा । (४२।१)

nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā |

42.2४२.२

इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा ॥ (४२।२)

indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā ||

43.1४३.१

दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा । (४३।१)

dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā |

43.2४३.२

भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः ॥ (४३।२)

bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ ||

44.1४४.१

तत्र पञ्चविधं पूर्वमफलं भिषगादिशेत् । (४४।१)

tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet |

44.2४४.२

दिवास्वप्नम् अतिह्रस्वम् अतिदीर्घं च बुद्धिमान् ॥ (४४।२)

divāsvapnam atihrasvam atidīrghaṃ ca buddhimān ||

45.1४५.१

दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सो ऽल्पफलो भवेत् । (४५।१)

dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so 'lpaphalo bhavet |

45.2४५.२

न स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः ॥ (४५।२)

na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ ||

46.1४६.१

अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः । (४६।१)

akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ |

46.2४६.२

पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छुभं फलम् ॥ (४६।२)

paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam ||

47.1४७.१

तत्र श्लोकः । (४७।१)

tatra ślokaḥ |

47.2४७.२

पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान् । (४७।२)

pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān |

47.3४७.३

न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक् ॥ (४७।३)

na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Ca, 5, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit