Ca, 5, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः पूर्वरूपीयम् इन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ pūrvarūpīyam indriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक् पृथक् । (३।१)
pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak |
भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये ॥ (३।२)
bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye ||
यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः ॥ (४।२)
yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ ||
विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम् ॥ (५।२)
viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam ||
पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामो ऽन्यान् सुदारुणान् । (६।१)
pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo 'nyān sudāruṇān |
ये रोगान् अनुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते ॥ (६।२)
ye rogān anubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate ||
श्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वापि याति यो दक्षिणां दिशम् । (८।१)
śvabhiruṣṭraiḥ kharairvāpi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam |
स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति ॥ (८।२)
svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati ||
प्रेतैः सह पिबेन्मद्यं स्वप्ने यः कृष्यते शुना । (९।१)
pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā |
लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्बरमन्तिकात् । (१०।१)
lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt |
रक्तस्रग्रक्तसर्वाङ्गो रक्तवासा मुहुर्हसन् । (११।१)
raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan |
यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति ॥ (११।२)
yaḥ svapne hriyate nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati ||
शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया । (१२।१)
śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā |
नखादिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेनान्तकरो ग्रहः ॥ (१२।२)
nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ ||
स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम् ॥ (१३।२)
svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam ||
काये ऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते । (१४।१)
kāye 'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate |
क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम् ॥ (१४।२)
kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam ||
नग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतो ऽग्निम् अनर्चिषम् । (१५।१)
nagnasyājyāvasiktasya juhvato 'gnim anarciṣam |
पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः ॥ (१५।२)
padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ ||
स्नातानुलिप्तगात्रे ऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः । (१६।१)
snātānuliptagātre 'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ |
स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते ॥ (१६।२)
sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate ||
स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत् । (१७।१)
snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet |
बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यते ऽन्ताय मानवः ॥ (१७।२)
badhyate sa prameheṇa spṛśyate 'ntāya mānavaḥ ||
ध्यानायासौ तथोद्वेगौ मोहश्चास्थानसंभवः । (१८।१)
dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasaṃbhavaḥ |
आहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम् । (१९।१)
āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam |
विद्याद्धीरो मुमूर्षुं तमुन्मादेनातिपातिना ॥ (१९।२)
vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā ||
मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम् ॥ (२०।२)
mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam ||
नृत्यन् रक्षोगणैः साकं यः स्वप्ने ऽम्भसि सीदति । (२१।१)
nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne 'mbhasi sīdati |
स प्राप्य भृशमुन्मादं याति लोकमतः परम् ॥ (२१।२)
sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param ||
असत्तमः पश्यति यः शृणोत्यप्यसतः स्वनान् । (२२।१)
asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān |
बहून् बहुविधान् जाग्रत् सो ऽपस्मारेण बध्यते ॥ (२२।२)
bahūn bahuvidhān jāgrat so 'pasmāreṇa badhyate ||
मत्तं नृत्यन्तमाविध्य प्रेतो हरति यं नरम् । (२३।१)
mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram |
स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाक्षिणी । (२४।१)
stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathākṣiṇī |
यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम् ॥ (२४।२)
yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam ||
शष्कुलीर्वाप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः । (२५।१)
śaṣkulīrvāpyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ |
स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति ॥ (२५।२)
sa cettādṛk chardayati pratibuddho na jīvati ||
इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत् । (२७।१)
imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet |
व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा ॥ (२७।२)
vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate 'pi vā ||
वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यम् इयाच्च यः ॥ (२८।२)
vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyam iyācca yaḥ ||
गृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते । (२९।१)
gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate |
रक्षःप्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकैः ॥ (२९।२)
rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ ||
संसजति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतत्यपि ॥ (३०।२)
saṃsajati hi yaḥ svapne yo gacchan prapatatyapi ||
भूमौ पांशूपधानायां वल्मीके वाथ भस्मनि । (३१।१)
bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vātha bhasmani |
श्मशानायतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतत्यपि ॥ (३१।२)
śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi ||
स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः ॥ (३२।२)
svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate ca yaḥ ||
स्नेहपानं तथाभ्यङ्गः प्रच्छर्दनविरेचने । (३३।१)
snehapānaṃ tathābhyaṅgaḥ pracchardanavirecane |
हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम् ॥ (३४।२)
harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam ||
पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा ॥ (३५।२)
patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā ||
रक्तपुष्पं वनं भूमिं पापकर्मालयं चिताम् । (३६।१)
raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām |
गुहान्धकारसंबाधं स्वप्ने यः प्रविशत्यपि ॥ (३६।२)
guhāndhakārasaṃbādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi ||
रक्तमाली हसन्नुच्चैर्दिग्वासा दक्षिणां दिशम् । (३७।१)
raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam |
काषायिणामसौम्यानां नग्नानां दण्डधारिणाम् । (३८।१)
kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām |
कृष्णानां रक्तनेत्राणां स्वप्ने नेच्छन्ति दर्शनम् ॥ (३८।२)
kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam ||
इत्येते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम् । (४०।१)
ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām |
मनोवहानां पूर्णत्वाद् दोषैर् अतिबलैस् त्रिभिः । (४१।१)
manovahānāṃ pūrṇatvād doṣair atibalais tribhiḥ |
स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे ॥ (४१।२)
srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe ||
इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा ॥ (४२।२)
indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā ||
दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा । (४३।१)
dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā |
भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः ॥ (४३।२)
bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ ||
दिवास्वप्नम् अतिह्रस्वम् अतिदीर्घं च बुद्धिमान् ॥ (४४।२)
divāsvapnam atihrasvam atidīrghaṃ ca buddhimān ||
दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सो ऽल्पफलो भवेत् । (४५।१)
dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so 'lpaphalo bhavet |
न स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः ॥ (४५।२)
na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ ||
अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः । (४६।१)
akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ |
पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छुभं फलम् ॥ (४६।२)
paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam ||
पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान् । (४७।२)
pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān |
न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक् ॥ (४७।३)
na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.