Ca, 5, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक् । (३।१)
varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak |
लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत ॥ (३।२)
liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak sparśeṣvapi nibodhata ||
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत् परिमर्शयेद् वान्येन । (४।१)
sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet parimarśayed vānyena |
परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति । (४।२)
parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti |
इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन ॥ (४।३)
iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena ||
तद्व्यासतो ऽनुव्याख्यास्यामः तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात् परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात् । (५।१)
tadvyāsato 'nuvyākhyāsyāmaḥ tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ stabdhaṃ dāruṇaṃ vītamāṃsaśoṇitaṃ vā syāt parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ mariṣyatīti vidyāt |
तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः परासुरयं पुरुषो ऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात् ॥ (५।२)
tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni vā syuḥ parāsurayaṃ puruṣo 'cirāt kālaṃ mariṣyatīti vidyāt ||
तथास्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीर् आलक्षयेत् । (६।१)
tathāsyocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīr ālakṣayet |
तस्य चेदुच्छ्वासो ऽतिदीर्घो ऽतिह्रस्वो वा स्यात् परासुरिति विद्यात् । (६।२)
tasya ceducchvāso 'tidīrgho 'tihrasvo vā syāt parāsuriti vidyāt |
तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां परासुरिति विद्यात् । (६।३)
tasya cenmanye parimṛśyamāne na spandeyātāṃ parāsuriti vidyāt |
तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः परासुरिति विद्यात् । (६।४)
tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ parāsuriti vidyāt |
तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः परासुरिति विद्यात् । (६।५)
tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ parāsuriti vidyāt |
तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने विकृतियुक्ते ऽत्युत्पिण्डिते ऽतिप्रविष्टे ऽतिजिह्मे ऽतिविषमे ऽतिमुक्तबन्धने ऽतिप्रस्रुते सततोन्मिषिते सततनिमिषिते निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते विभ्रान्तदृष्टिके विपरीतदृष्टिके हीनदृष्टिके व्यस्तदृष्टिके नकुलान्धे कपोतान्धे ऽलातवर्णे कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानाम् अन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां तदा परासुरिति विद्यात् । (६।६)
tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne vikṛtiyukte 'tyutpiṇḍite 'tipraviṣṭe 'tijihme 'tiviṣame 'timuktabandhane 'tiprasrute satatonmiṣite satatanimiṣite nimiṣonmeṣātipravṛtte vibhrāntadṛṣṭike viparītadṛṣṭike hīnadṛṣṭike vyastadṛṣṭike nakulāndhe kapotāndhe 'lātavarṇe kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ varṇānām anyatamenātiplute vā syātāṃ tadā parāsuriti vidyāt |
अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात् । (६।७)
athāsya keśalomānyāyacchettasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt |
तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः परासुरिति विद्यात् । (६।८)
tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ parāsuriti vidyāt |
तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः परासुरिति विद्यात् । (६।९)
tasya cennakhā vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ parāsuriti vidyāt |
अथास्याङ्गुलीरायच्छेत् तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः परासुरिति विद्यात् ॥ (६।१०)
athāsyāṅgulīrāyacchet tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ parāsuriti vidyāt ||
एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते । (७।२)
etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.