Ca, 2, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
इह खलु चत्वारो ऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः ॥ (३।१)
iha khalu catvāro 'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ ||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते तद् यथा रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् उद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् अन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते तथेन्द्रियायतनानि च । (४।१)
ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante tad yathā rajastamobhyām upahatacetasām udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā doṣāḥ prakupitā rajastamobhyām upahatacetasām antarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante tathendriyāyatanāni ca |
तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाभिपूरयन्ति तदा जन्तुरपस्मरति ॥ (४।२)
tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasābhipūrayanti tadā janturapasmarati ||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसंप्लवाद् बीभत्सचेष्टम् आवस्थिकं तमःप्रवेशमाचक्षते ॥ (५।१)
apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasaṃplavād bībhatsaceṣṭam āvasthikaṃ tamaḥpraveśamācakṣate ||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणम् अनन्नाभिलषणम् अरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदो ऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति ॥ (६।१)
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇam anannābhilaṣaṇam arocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo 'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti ||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अभीक्ष्णम् अपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् उत्पिण्डिताक्षम् असाम्ना विलपन्तम् उद्वमन्तं फेनम् अतीवाध्मातग्रीवम् आविद्धशिरस्कं विषमविनताङ्गुलिम् अनवस्थितपाणिपादम् अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम् अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं वातलानुपशयं विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् । (८।१)
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā abhīkṣṇam apasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam utpiṇḍitākṣam asāmnā vilapantam udvamantaṃ phenam atīvādhmātagrīvam āviddhaśiraskaṃ viṣamavinatāṅgulim anavasthitapāṇipādam aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ vātalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ vidyāt |
अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् अवकूजन्तम् आस्फालयन्तं भूमिं हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं पित्तलानुपशयं विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् । (८।२)
abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam avakūjantam āsphālayantaṃ bhūmiṃ haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ pittalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt |
चिरादपस्मरन्तं चिराच्च संज्ञां प्रतिलभमानं पतन्तम् अनतिविकृतचेष्टं लालामुद्वमन्तं शुक्लनखनयनवदनत्वचं शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं श्लेष्मलानुपशयं विपरीतोपशयं च श्लेष्मणापस्मरन्तं विद्यात् । (८।३)
cirādapasmarantaṃ cirācca saṃjñāṃ pratilabhamānaṃ patantam anativikṛtaceṣṭaṃ lālāmudvamantaṃ śuklanakhanayanavadanatvacaṃ śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ śleṣmalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇāpasmarantaṃ vidyāt |
समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात् तमसाध्यमाचक्षते । (८।४)
samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt tamasādhyamācakṣate |
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित् तम् उत्तरकालम् उपदेक्ष्यामः । (९।१)
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit tam uttarakālam upadekṣyāmaḥ |
तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किंचित् ॥ (९।२)
tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiṃcit ||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे ॥ (१०।१)
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ mantrādīni cāgantusaṃyoge ||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवताम् अभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर् देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत् हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां भयत्रासशोकैरुन्मादानां विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः तत्संतापाद्रक्तपित्तम् अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति ॥ (११।१)
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatām abhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyair dehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ bhayatrāsaśokairunmādānāṃ vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ tatsaṃtāpādraktapittam ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti ||
चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः ॥ (१२।३)
caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ ||
साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः । (१३।१)
sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ |
तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि ॥ (१३।२)
tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi ||
तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः ॥ (१४।२)
tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ ||
भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ॥ (१५।२)
bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati ||
तद्यथा ज्वरसंतापाद् रक्तपित्तम् उदीर्यते । (१७।१)
tadyathā jvarasaṃtāpād raktapittam udīryate |
रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ॥ (१७।२)
raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate ||
प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च । (१८।१)
plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca |
अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते ॥ (१८।२)
arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate ||
प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् संजायते क्षयः । (१९।१)
pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ |
क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते ॥ (१९।२)
kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate ||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणं । (२०।१)
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaṃ |
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति । (२१।१)
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati |
न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुते ऽपि च ॥ (२१।२)
na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute 'pi ca ||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः । (२२।१)
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ |
प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसंभवात् ॥ (२२।२)
prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasaṃbhavāt ||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं यो ऽयमन्यमुदीरयेत् । (२३।१)
prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo 'yamanyamudīrayet |
नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत् ॥ (२३।२)
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet ||
ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः । (२५।१)
jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ |
हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत् । (२६।१)
hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet |
रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि ॥ (२६।२)
rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi ||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते । (२७।१)
liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya lakṣyate |
बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च ॥ (२७।२)
bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni ca ||
ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः संतापो लिङ्गमुच्यते ॥ (२८।२)
jvarasyaikasya cāpyekaḥ saṃtāpo liṅgamucyate ||
लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः ॥ (२९।२)
liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ ||
व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च ॥ (३०।२)
vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca ||
शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया । (३१।१)
śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā |
ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते ॥ (३१।२)
jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate ||
तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः । (३२।१)
tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ |
एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः ॥ (३२।२)
etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ ||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते । (३३।१)
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate |
साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात् ॥ (३३।२)
sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt ||
याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसंज्ञितः । (३४।१)
yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasaṃjñitaḥ |
परो ऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयो ऽतिवर्तते ॥ (३४।२)
paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate ||
नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम् । (३५।१)
nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām |
पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः ॥ (३५।२)
pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ ||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् । (३६।१)
vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet |
सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम् ॥ (३६।२)
susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām ||
व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः । (३७।१)
vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ |
तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते ॥ (३७।२)
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ prapadyate ||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम् । (३८।१)
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram |
तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम् ॥ (३८।२)
teṣu na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām ||
प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत् । (३९।१)
prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet |
ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः ॥ (३९।२)
jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ haredbudhaḥ ||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि संग्रहे । (४०।१)
jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṃgrahe |
व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः ॥ (४०।२)
vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ ||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः । (४१।१)
vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ |
संप्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात् ॥ (४२।३)
saṃprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt ||
ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च । (४३।१)
jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.