Ca, 1, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो महाचतुष्पादम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto mahācatuṣpādam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति तद्भेषजं युक्तियुक्तम् अलम् आरोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः ॥ (३।१)
catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante yaduktaṃ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti tadbheṣajaṃ yuktiyuktam alam ārogyāyeti bhagavān punarvasurātreyaḥ ||
नेति मैत्रेयः किं कारणं दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः तस्माद्भेषजमकिंचित्करं भवति तद्यथा श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति तथापरे दृश्यन्ते ऽनुपकरणाश् चापरिचारकाश् चानात्मवन्तश् चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे । (४।१)
neti maitreyaḥ kiṃ kāraṇaṃ dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ tasmādbheṣajamakiṃcitkaraṃ bhavati tadyathā śvabhre sarasi ca prasiktamalpamudakaṃ nadyāṃ vā syandamānāyāṃ pāṃsudhāne vā pāṃsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti tathāpare dṛśyante 'nupakaraṇāś cāparicārakāś cānātmavantaś cākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktā mriyamāṇāścāpare |
यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति प्रतिकुर्वन् म्रियते अप्रतिकुर्वन् सिध्यति अप्रतिकुर्वन् म्रियते ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ॥ (४।२)
yataśca pratikurvan sidhyati pratikurvan mriyate apratikurvan sidhyati apratikurvan mriyate tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti ||
मैत्रेय मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः किं कारणं ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति यथा हि पतितं पुरुषं समरथम् उत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात् स क्षिप्रतरम् अपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत् तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन् नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायो ऽयमस्ति न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति यथा हि योगज्ञो ऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुर् आदायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति सम्पादयति चेष्टकार्यं तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति ॥ (५।१)
maitreya mithyā cintyata ityātreyaḥ kiṃ kāraṇaṃ ye hyāturāḥ ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṃ tadanupapannaṃ na hi bheṣajasādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajamakāraṇaṃ bhavati ye punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante na teṣāṃ sampūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo nāsti yathā hi patitaṃ puruṣaṃ samaratham utthānāyotthāpayan puruṣo balamasyopādadhyāt sa kṣiprataram aparikliṣṭa evottiṣṭhet tadvat sampūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi mriyante na ca sarva eva te bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran nahi sarve vyādhayo bhavantyupāyasādhyāḥ na copāyasādhyānāṃ vyādhīnāmanupāyena siddhirasti na cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo 'yamasti na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṃ parīkṣyakāriṇo hi kuśalā bhavanti yathā hi yogajño 'bhyāsanitya iṣvāso dhanur ādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati sampādayati ceṣṭakāryaṃ tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ sampādayatyevāturamārogyeṇa tasmānna bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṃ bhavati ||
इदं च नः प्रत्यक्षं यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः क्षाममक्षामेण कृशं च दुर्बलमाप्याययामः स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः शीताभिभूतमुष्णेन न्यूनान् धातून् पूरयामः व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति ॥ (६।१)
idaṃ ca naḥ pratyakṣaṃ yadanātureṇa bheṣajenāturaṃ cikitsāmaḥ kṣāmamakṣāmeṇa kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāmaḥ sthūlaṃ medasvinamapatarpayāmaḥ śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ śītābhibhūtamuṣṇena nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ vyatiriktān hrāsayāmaḥ vyādhīn mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ teṣāṃ nastathā kurvatāmayaṃ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo bhavati ||
साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः । (७।२)
sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ |
काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम् ॥ (७।३)
kāle cārabhate karma yattat sādhayati dhruvam ||
प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो यो ऽसाध्यं समुपाचरेत् ॥ (८।२)
prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo 'sādhyaṃ samupācaret ||
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च । (९।१)
sukhasādhyaṃ mataṃ sādhyaṃ kṛcchrasādhyamathāpi ca |
द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ॥ (९।२)
dvividhaṃ cāpyasādhyaṃ syādyāpyaṃ yaccānupakramam ||
साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति । (१०।१)
sādhyānāṃ trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ prati |
विकल्पो न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना ॥ (१०।२)
vikalpo na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā ||
न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत् ॥ (११।२)
na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet ||
दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः । (१३।१)
doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ |
चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥ (१३।२)
catuṣpādopapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam ||
कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्ये ऽन्यतमस्य च ॥ (१४।२)
kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ sāmānye 'nyatamasya ca ||
शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम् ॥ (१५।२)
śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṃ kṛcchradeśajam ||
द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम् ॥ (१६।२)
dvipathaṃ nātikālaṃ vā kṛcchrasādhyaṃ dvidoṣajam ||
गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम् । (१८।१)
gambhīraṃ bahudhātusthaṃ marmasandhisamāśritam |
विद्याद्द्विदोषजं तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम् । (१९।१)
vidyāddvidoṣajaṃ tadvat pratyākhyeyaṃ tridoṣajam |
क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम् ॥ (१९।२)
kriyāpathamatikrāntaṃ sarvamārgānusāriṇam ||
दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च ॥ (२०।२)
durbalasya susaṃvṛddhaṃ vyādhiṃ sāriṣṭameva ca ||
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम् । (२१।१)
bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇam |
पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता ॥ (२१।२)
paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyeṣu dhīmatā ||
साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान् । (२२।१)
sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān |
न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत् ॥ (२२।२)
na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayet ||
चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः । (२४।१)
caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ |
उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम् ॥ (२४।२)
uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṃ bhiṣagjitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.