Ca, 1, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)
athāta ātreyabhadrakāpyīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः ॥ (३।२)
pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ ||
श्रीमान् वायोर्विदश्चैव राजा मतिमतां वरः ॥ (४।२)
śrīmān vāyorvidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ ||
एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानाम् इन्द्रियार्थानाम् अन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः स पुनरुदकादनन्य इति । (८।१)
eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṃ pañcānām indriyārthānām anyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa punarudakādananya iti |
द्वौ रसाव् इति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयश्चेति । (८।२)
dvau rasāv iti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti |
त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति । (८।३)
trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti |
चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुर्हितश्च स्वादुर् अहितश् चास्वादुर् हितश्चास्वादुर् अहितश्चेति । (८।४)
catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādur ahitaś cāsvādur hitaścāsvādur ahitaśceti |
पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः । (८।५)
pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ |
षड्रसा इति वायोर्विदो राजर्षिः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः । (८।६)
ṣaḍrasā iti vāyorvido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ |
सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः । (८।७)
sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ |
अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः । (८।८)
aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ |
अपरिसंख्येया रसा इति काङ्कायनो वाह्लीकभिषक् आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणाम् अपरिसंख्येयत्वात् ॥ (८।९)
aparisaṃkhyeyā rasā iti kāṅkāyano vāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇām aparisaṃkhyeyatvāt ||
षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः । (९।१)
ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ |
तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं छेदनोपशमने द्वे कर्मणी तयोर् मिश्रीभावात् साधारणत्वं स्वाद्वस्वादुता भक्तिः हिताहितौ प्रभावौ पञ्चमहाभूतविकारास् त्व् आश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसंज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः क्षरणात् क्षारः नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नम् अनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठम् अनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम् अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसे ऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये अपरिसंख्येयत्वं पुनस् तेषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसंख्येयत्वान्न युक्तम् एकैको ऽपि ह्य् एषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषान् आश्रयते विशेषापरिसंख्येयत्वात् न च तस्माद् अन्यत्वम् उपपद्यते परसारसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषाम् अभिनिर्वृत्तेर् गुणप्रकृतीनाम् अपरिसंख्येयत्वं भवति तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः । (९।२)
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ chedanopaśamane dve karmaṇī tayor miśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārās tv āśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṃjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannam anekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham anekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase 'nurasasamanvite vā dravye aparisaṃkhyeyatvaṃ punas teṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṃkhyeyatvānna yuktam ekaiko 'pi hy eṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣān āśrayate viśeṣāparisaṃkhyeyatvāt na ca tasmād anyatvam upapadyate parasārasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣām abhinirvṛtter guṇaprakṛtīnām aparisaṃkhyeyatvaṃ bhavati tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ |
तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वम् उपदेक्ष्यामः ॥ (९।३)
taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvam upadekṣyāmaḥ ||
अग्रे तु तावद् द्रव्यभेदम् अभिप्रेत्य किंचिद् अभिधास्यामः । (१०।१)
agre tu tāvad dravyabhedam abhipretya kiṃcid abhidhāsyāmaḥ |
सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे तच्चेतनावदचेनं च तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश् च द्रवान्ताः कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि ॥ (१०।२)
sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṃ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaś ca dravāntāḥ karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi ||
तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि तान्युपचयसंघातगौरवस्थैर्यकराणि द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्य् आप्यानि तान्य् उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्य् आग्नेयानि तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्य् आकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि ॥ (११।०)
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṃghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulāny āpyāni tāny upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulāny āgneyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulāny ākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi ||
अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किंचिद् द्रव्यम् उपलभ्यते तां तां युक्तिम् अर्थं च तं तम् अभिप्रेत्य ॥ (१२।०)
anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiṃcid dravyam upalabhyate tāṃ tāṃ yuktim arthaṃ ca taṃ tam abhipretya ||
न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद् गुणप्रभावाद् द्रव्यगुणप्रभावाच् च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणम् आसाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत् साधयन्ति तत् फलम् ॥ (१३।०)
na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvāc ca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇam āsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti tat karma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam ||
भेदश् चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद् भवति तम् उपदेक्ष्यामः ॥ (१४।०)
bhedaś caiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvād bhavati tam upadekṣyāmaḥ ||
स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् । (१५।१)
svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak |
यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु ॥ (१५।२)
yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu ||
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् । (१६।१)
pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet |
त्रिरसानि यथासंख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः । (१७।१)
trirasāni yathāsaṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ |
वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च ॥ (१७।२)
vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca ||
स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ । (१८।१)
svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau |
योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससंख्यया ॥ (१८।२)
yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṃkhyayā ||
सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् । (१९।१)
sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak |
युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा ॥ (१९।२)
yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā ||
कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् । (२०।१)
kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak |
यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा ॥ (२०।२)
yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā ||
इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससंख्यया ॥ (२२।२)
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṃkhyayā ||
त्रिषष्टिः स्यात्त्वसंख्येया रसानुरसकल्पनात् । (२३।१)
triṣaṣṭiḥ syāttvasaṃkhyeyā rasānurasakalpanāt |
रसास्तरतमाभ्यां तां संख्याम् अतिपतन्ति हि ॥ (२३।२)
rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi ||
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा । (२४।१)
saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā |
रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः ॥ (२४।२)
rasānāṃ tatra yogyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ ||
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश् च रसाः क्वचित् । (२५।१)
kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāś ca rasāḥ kvacit |
दोषौषधादीन् संचिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता ॥ (२५।२)
doṣauṣadhādīn saṃcintya bhiṣajā siddhimicchatā ||
द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः । (२६।१)
dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ |
रसान् एकैकशो वापि कल्पयन्ति गदान् प्रति ॥ (२६।२)
rasān ekaikaśo vāpi kalpayanti gadān prati ||
यः स्याद् रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित् । (२७।१)
yaḥ syād rasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit |
न स मुह्येद् विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ॥ (२७।२)
na sa muhyed vikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu ||
व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते । (२८।१)
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate |
संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः । (३०।१)
saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ |
सिद्ध्युपायाश् चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे ॥ (३०।२)
siddhyupāyāś cikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe ||
परापरत्वे युक्तिश्च योजना या तु युज्यते ॥ (३१।२)
parāparatve yuktiśca yojanā yā tu yujyate ||
संख्या स्याद्गणितं योगः सह संयोग उच्यते । (३२।१)
saṃkhyā syādgaṇitaṃ yogaḥ saha saṃyoga ucyate |
द्रव्याणां द्वंद्वसर्वैककर्मजो ऽनित्य एव च ॥ (३२।२)
dravyāṇāṃ dvaṃdvasarvaikakarmajo 'nitya eva ca ||
विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः । (३३।१)
vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ |
पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता ॥ (३३।२)
pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā ||
चिकित्सा यैर् अविदितैर् न यथावत् प्रवर्तते ॥ (३५।२)
cikitsā yair aviditair na yathāvat pravartate ||
गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद् रसगुणान् भिषक् । (३६।१)
guṇā guṇāśrayā noktāstasmād rasaguṇān bhiṣak |
विद्याद् द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः ॥ (३६।२)
vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ ||
अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च । (३७।१)
ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca |
तन्त्रकर्तुर् अभिप्रायानुपायांश् चार्थमादिशेत् ॥ (३७।२)
tantrakartur abhiprāyānupāyāṃś cārthamādiśet ||
षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम् । (३८।१)
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram |
षट् पञ्चभूतप्रभवाः संख्याताश्च यथा रसाः ॥ (३८।२)
ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṃkhyātāśca yathā rasāḥ ||
सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश् चाव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहागुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीर् अभिप्रीणयन्ति तासु मूर्तिषु षड् अभिमूर्छन्ति रसाः ॥ (३९।०)
saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaś cāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahāguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīr abhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣaḍ abhimūrchanti rasāḥ ||
तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल् लवणः वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात्कटुकः वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात् तिक्तः पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति । (४०।१)
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro rasaḥ pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāl lavaṇaḥ vāyvagnibhūyiṣṭhatvātkaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāt tiktaḥ pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti |
एवमेषां रसानां षट्त्वम् उपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान् महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः ॥ (४०।२)
evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvam upapannaṃ nyūnātirekaviśeṣān mahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ ||
तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः लाघवादुत्प्लवनत्वाच् च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः पृथिव्या गुरुत्वान् निम्नगत्वाच् चोदकस्य व्यामिश्रात्मकाः पुनर् उभयतोभाजः ॥ (४१।०)
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvāc ca vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ pṛthivyā gurutvān nimnagatvāc codakasya vyāmiśrātmakāḥ punar ubhayatobhājaḥ ||
तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः ॥ (४२।०)
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ ||
तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद् रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस् तृष्णादाहप्रशमनस् त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसंधानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानाम् इष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च । (४३।१)
tatra madhuro rasaḥ śarīrasātmyād rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnas tṛṣṇādāhapraśamanas tvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasaṃdhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano dāhamūrchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवम् आलस्यम् अतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषम् अग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसंज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपदगलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दान् इत्येवंप्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं बृंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि दृढीकरोति बलं वर्धयति वातमनुलोमयति हृदयं तर्पयति आस्यमास्रावयति भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुरुष्णः स्निग्धश्च । (४३।२)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavam ālasyam atisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣam agnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusaṃjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadagalaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandān ityevaṃprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati amlo raso bhaktaṃ rocayati agniṃ dīpayati dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati mano bodhayati indriyāṇi dṛḍhīkaroti balaṃ vardhayati vātamanulomayati hṛdayaṃ tarpayati āsyamāsrāvayati bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति तर्षयति संमीलयत्यक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तमभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुम् आपादयति अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस् तीक्ष्णः सरो विकास्य् अधःस्रंस्य् अवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसंघातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः आस्यमास्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान् विशोधयति सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति रोचयत्याहारम् आहारयोगी नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च । (४३।३)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno dantān harṣayati tarṣayati saṃmīlayatyakṣiṇī saṃvejayati lomāni kaphaṃ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṃ dūṣayati māṃsaṃ vidahati kāyaṃ śithilīkaroti kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathum āpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanas tīkṣṇaḥ saro vikāsy adhaḥsraṃsy avakāśakaro vātaharaḥ stambhabandhasaṃghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṃ viṣyandayati mārgān viśodhayati sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti rocayatyāhāram āhārayogī nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान् स्फोटयति दन्तांश्च्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्धि वलिपलितखालित्यमापादयति अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तवीसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन् विकारान् उपजनयति कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणमास्रावयति चक्षुर्विरेचयति स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलान् उपहन्ति रोचयत्यशनं कण्डूर्विनाशयति व्रणान् अवसादयति क्रिमीन् हिनस्ति मांसं विलिखति शोणितसंघातं भिनत्ति बन्धांश्छिनत्ति मार्गान् विवृणोति श्लेष्माणं शमयति लघुरुष्णो रूक्षश्च । (४३।४)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ pittaṃ kopayati raktaṃ vardhayati tarṣayati mūrchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṃsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṃ vardhayati śophān sphoṭayati dantāṃścyāvayati puṃstvamupahanti indriyāṇyuparuṇaddhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lohitapittāmlapittavīsarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīn vikārān upajanayati kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati agniṃ dīpayati bhuktaṃ śoṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirecayati sphuṭīkarotīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalān upahanti rocayatyaśanaṃ kaṇḍūrvināśayati vraṇān avasādayati krimīn hinasti māṃsaṃ vilikhati śoṇitasaṃghātaṃ bhinatti bandhāṃśchinatti mārgān vivṛṇoti śleṣmāṇaṃ śamayati laghuruṣṇo rūkṣaśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजनयति बलं क्षिणोति तृष्णां जनयति अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद् भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश् चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारान् उपजनयति तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुर् अप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस् त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च । (४३।५)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmohayanti glāpayati sādayati karśayati mūrchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṃ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṃ kṣiṇoti tṛṣṇāṃ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyād bhramadavathukampatodabhedaiś caraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārān upajanayati tikto rasaḥ svayamarociṣṇur apyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanas tvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो रौक्ष्यात् खरविषदस्वभावाच् च रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राण्य् उच्छोषयति स्रोतसां खरत्वमुपपादयति बलम् आदत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनम् उपशोषयति अपरांश्च वातविकारानुपजनयति कषायो रसः संशमनः संग्राही संधानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च । (४३।६)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno raukṣyāt kharaviṣadasvabhāvāc ca rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇy ucchoṣayati srotasāṃ kharatvamupapādayati balam ādatte karśayati glapayati mohayati bhramayati vadanam upaśoṣayati aparāṃśca vātavikārānupajanayati kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṃgrāhī saṃdhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca |
स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमान आस्यं शोषयति हृदयं पीडयति उदरम् आध्मापयति वाचं निगृह्णाति स्रोतांस्य् अवबध्नाति श्यावत्वमापादयति पुंस्त्वमुपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश् च वातविकारानुपजनयति ॥ (४३।७)
sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāna āsyaṃ śoṣayati hṛdayaṃ pīḍayati udaram ādhmāpayati vācaṃ nigṛhṇāti srotāṃsy avabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṃstvamupahanti viṣṭabhya jarāṃ gacchati vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃś ca vātavikārānupajanayati ||
इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति ॥ (४४।०)
ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti ||
शीतं वीर्येण यद् द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः । (४५।१)
śītaṃ vīryeṇa yad dravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ |
तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः ॥ (४५।२)
tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ ||
यथा पयो यथा सर्पिर् यथा वा चव्यचित्रकौ । (४७।१)
yathā payo yathā sarpir yathā vā cavyacitrakau |
मधुरं किंचिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च । (४८।१)
madhuraṃ kiṃciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca |
किंचिदम्लं हि संग्राहि किंचिदम्लं भिनत्ति च । (५०।१)
kiṃcidamlaṃ hi saṃgrāhi kiṃcidamlaṃ bhinatti ca |
यथा कपित्थं संग्राहि भेदि चामलकं तथा ॥ (५०।२)
yathā kapitthaṃ saṃgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā ||
पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते । (५१।१)
pippalī nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate |
कषायः स्तम्भनः शीतः सो ऽभयायाम् अतोऽन्यथा ॥ (५१।२)
kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so 'bhayāyām ato'nyathā ||
तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यम् आदिशेत् । (५२।१)
tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyam ādiśet |
दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम् ॥ (५२।२)
dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram ||
रौक्ष्यात्कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः । (५३।१)
raukṣyātkaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ |
तिक्तोऽवरस्तथोष्णानाम् उष्णत्वाल्लवणः परः ॥ (५३।२)
tikto'varastathoṣṇānām uṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ ||
मध्योऽम्लः कटुकश् चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः । (५४।१)
madhyo'mlaḥ kaṭukaś cāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ |
मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते ॥ (५४।२)
madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate ||
मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः । (५५।१)
madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ |
अम्लात्कटुस् ततस्तिक्तो लघुत्वाद् उत्तमोत्तमः । (५६।१)
amlātkaṭus tatastikto laghutvād uttamottamaḥ |
केचिल् लघूनाम् अवरमिच्छन्ति लवणं रसम् ॥ (५६।२)
kecil laghūnām avaramicchanti lavaṇaṃ rasam ||
परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ॥ (५७।२)
paraṃ cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा ॥ (५८।२)
amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā ||
मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात् त्रयो रसाः । (५९।१)
madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāt trayo rasāḥ |
वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः ॥ (५९।२)
vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ ||
कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात् त्रयो रसाः । (६०।१)
kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāt trayo rasāḥ |
दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम् ॥ (६०।२)
duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām ||
शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः । (६१।१)
śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ |
मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः ॥ (६१।२)
madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ ||
पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः । (६२।१)
pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ |
तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लाव् अतो ऽन्यथा ॥ (६२।२)
teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāv ato 'nyathā ||
द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत् ॥ (६३।२)
dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet ||
मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम् । (६४।१)
mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam |
वीर्यमष्टविधं केचित् केचिद्द्विविधमास्थिताः ॥ (६४।२)
vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ ||
शीतोष्णमिति वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया । (६५।१)
śītoṣṇamiti vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā |
नावीर्यं कुरुते किंचित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया ॥ (६५।२)
nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā kriyā ||
रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्मनिष्ठया । (६६।१)
raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā |
वीर्यं यावद् अधीवासान् निपाताच्चोपलभ्यते ॥ (६६।२)
vīryaṃ yāvad adhīvāsān nipātāccopalabhyate ||
रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते । (६७।१)
rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate |
विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः ॥ (६७।२)
viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ ||
कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः । (६८।१)
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ |
तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ॥ (६८।२)
tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam ||
विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम् । (६९।१)
viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam |
ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत्प्रभावप्रभावितम् ॥ (६९।२)
ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam ||
मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम् । (७०।१)
maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam |
तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ॥ (७०।२)
tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate ||
सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः । (७१।१)
samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ |
रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति ॥ (७२।२)
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati ||
षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम् ॥ (७३।२)
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param ||
मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवंल्लिम्पतीव च ॥ (७४।२)
mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvaṃllimpatīva ca ||
दन्तहर्षान् मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात् । (७५।१)
dantaharṣān mukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt |
विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत् ॥ (७५।२)
vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet ||
प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे । (७६।१)
pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe |
यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च ॥ (७६।२)
yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca ||
विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः ॥ (७७।२)
vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ ||
वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः । (७९।१)
vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ |
बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि ॥ (७९।२)
badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi ||
एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच भगवन् श्रुतमेतदवितथम् अर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद् द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः परं त्व् आहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणम् अनतिसंक्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति ॥ (८०।०)
evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutametadavitatham arthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvad dravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṃ tv āhāravikārāṇāṃ vairodhikānāṃ lakṣaṇam anatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti ||
तम् उवाच भगवान् आत्रेयः देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधम् आपद्यन्ते परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित् कानिचित् संयोगात् संस्काराद् अपराणि देशकालमात्रादिभिश् चापराणि तथा स्वभावादपराणि ॥ (८१।०)
tam uvāca bhagavān ātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodham āpadyante parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṃyogāt saṃskārād aparāṇi deśakālamātrādibhiś cāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi ||
तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठम् उपयुज्यन्ते तेषाम् एकदेशं वैरोधिकम् अधिकृत्योपदेक्ष्यामः न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत् उभयं ह्य् एतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च ॥ (८२।०)
tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭham upayujyante teṣām ekadeśaṃ vairodhikam adhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā sahābhyavaharet ubhayaṃ hy etanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca ||
तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्यो ऽग्निवेशम् उवाच सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेद् अन्यत्रैकस्माच् चिलिचिमात् स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति ॥ (८३।०)
tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo 'gniveśam uvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavahared anyatraikasmāc cilicimāt sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi ||
नेति भगवानात्रेयः सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद् विशेषतस्तु चिलिचिमं स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरान् एतान् व्याधीन् उपजनयत्यामविषम् उदीरयति च । (८४।१)
neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavahared viśeṣatastu cilicimaṃ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarān etān vyādhīn upajanayatyāmaviṣam udīrayati ca |
ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर् विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात् तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यम् अथवा मरणमाप्नोति । (८४।२)
grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisair virūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyam athavā maraṇamāpnoti |
न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान् मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत् तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रविचयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनाम् अन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति । (८४।३)
na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭān madhupayobhyāṃ sahābhyavaharet tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnām anyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti |
न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात् । (८४।४)
na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt |
न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम् एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति । (८४।५)
na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti |
तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात् । (८४।६)
tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt |
तथाम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीकपारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवंप्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम् । (८४।७)
tathāmrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevaṃprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham |
तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः । (८४।८)
tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ |
पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति । (८४।९)
padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati |
हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति । (८४।१०)
hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati |
पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति । (८४।११)
pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati |
बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति । (८४।१३)
balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati |
मयूरमांसम् एरण्डसीसकावसक्तम् एरण्डाग्निप्लुष्टम् एरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति । (८४।१४)
mayūramāṃsam eraṇḍasīsakāvasaktam eraṇḍāgnipluṣṭam eraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati |
हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय । (८४।१५)
hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya |
मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय । (८४।१६)
matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya |
मधुसर्पिषी समधृते चान्तरिक्षं समधृतं मधु पुष्करबीजं मधु पीत्वोष्णोदकं भल्लातकोष्णोदकं तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः पर्युषिता काकमाची अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि । (८४।१८)
madhusarpiṣī samadhṛte cāntarikṣaṃ samadhṛtaṃ madhu puṣkarabījaṃ madhu pītvoṣṇodakaṃ bhallātakoṣṇodakaṃ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni |
इत्येतद्यथाप्रश्नम् अभिनिर्दिष्टं भवतीति ॥ (८४।१९)
ityetadyathāpraśnam abhinirdiṣṭaṃ bhavatīti ||
यत् किंचिद् दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः । (८५।१)
yat kiṃcid doṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ |
यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः । (८६।१)
yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ |
संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि ॥ (८६।२)
saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi ||
विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत् ॥ (८७।२)
viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat ||
विरुद्धं देशतस्तावद् रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि । (८८।१)
viruddhaṃ deśatastāvad rūkṣatīkṣṇādi dhanvani |
मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते ॥ (९०।२)
madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate ||
यत्तत्सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्व् अनिलादिभिः ॥ (९१।२)
yattatsātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tv anilādibhiḥ ||
संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत् ॥ (९२।२)
saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet ||
विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम् ॥ (९३।२)
viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam ||
तत्संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते । (९४।१)
tatsaṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate |
क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यम् अभेदनम् ॥ (९४।२)
krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryam abhedanam ||
एतत्कोष्ठविरुद्धं तु विरुद्धं स्यादवस्थया ॥ (९५।२)
etatkoṣṭhaviruddhaṃ tu viruddhaṃ syādavasthayā ||
यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश् चाबुभुक्षितः । (९७।१)
yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaś cābubhukṣitaḥ |
तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच् चातिक्षुद्वशानुगः ॥ (९७।२)
tacca kramaviruddhaṃ syādyac cātikṣudvaśānugaḥ ||
सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते ॥ (९८।२)
sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate ||
विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम् । (९९।१)
viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam |
अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत् । (९९।२)
apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet |
अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते । (१००।१)
amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate |
सम्पद्विरुद्धं तद्विद्याद् असंजातरसं तु यत् ॥ (१००।२)
sampadviruddhaṃ tadvidyād asaṃjātarasaṃ tu yat ||
ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत् । (१०१।२)
jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat |
तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम् ॥ (१०१।३)
tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam ||
षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगंदराणाम् । (१०२।१)
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagaṃdarāṇām |
मूर्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव ॥ (१०२।२)
mūrchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva ||
किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् । (१०३।१)
kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām |
संतानदोषस्य तथैव मृत्योर् विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम् ॥ (१०३।२)
saṃtānadoṣasya tathaiva mṛtyor viruddhamannaṃ pravadanti hetum ||
एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति । (१०४।१)
eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti |
तद्यथा वमनं विरेचनं च तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थम् उपयोगः तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वम् अभिसंस्कारः शरीरस्येति ॥ (१०४।२)
tadyathā vamanaṃ virecanaṃ ca tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārtham upayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvam abhisaṃskāraḥ śarīrasyeti ||
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम् । (१०५।१)
viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam |
सात्म्यतोऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च । (१०६।१)
sātmyato'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca |
स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ॥ (१०६।२)
snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||
मतिर् आसीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये । (१०७।१)
matir āsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye |
द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसंख्या रसाश्रया ॥ (१०७।२)
dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṃkhyā rasāśrayā ||
परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक् ॥ (१०८।२)
parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak ||
पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना । (१०९।१)
pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā |
ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः ॥ (१०९।२)
ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ ||
षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः । (११०।१)
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ |
उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि ॥ (११०।२)
uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi ||
पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः ॥ (१११।२)
pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ ||
षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत्स्वलक्षणम् । (११२।१)
ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yatsvalakṣaṇam |
यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत् ॥ (११२।२)
yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat ||
वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत् । (११३।१)
vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat |
आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः ॥ (११३।२)
ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ ||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ (११४।०)
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.