अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान् । (३।१)

षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान् परिचोदयन् ॥ (३।२)

लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा । (४।१)

स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक् ॥ (४।२)

तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह ॥ (५।१)

भगवंल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः । (६।१)

बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम् ॥ (६।२)

के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः । (७।१)

स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो ॥ (७।२)

लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः । (८।१)

कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि ॥ (८।२)

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत् । (९।१)

यत् किंचिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम् ॥ (९।२)

बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम् । (१०।१)

रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम् ॥ (१०।२)

स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् । (११।१)

स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम् ॥ (११।२)

स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम् । (१२।१)

लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम् ॥ (१२।२)

कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम् । (१३।१)

गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम् ॥ (१३।२)

प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते । (१४।१)

रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम् ॥ (१४।२)

प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम् । (१५।१)

द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम् । (१५।२)

प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम् ॥ (१५।३)

उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम् । (१६।१)

द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते ॥ (१६।२)

शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम् । (१७।१)

यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम् ॥ (१७।२)

चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ । (१८।१)

पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम् ॥ (१८।२)

प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः । (१९।१)

बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः ॥ (१९।२)

येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः । (२०।१)

वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः ॥ (२०।२)

विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः । (२१।१)

पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत् ॥ (२१।२)

एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः । (२२।१)

पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत् ॥ (२२।२)

रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् व्यायामातपमारुतैः । (२३।१)

बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम् ॥ (२३।२)

त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम् । (२४।१)

शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम् ॥ (२४।२)

अदिग्धविद्धम् अक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम् । (२५।१)

मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते ॥ (२५।२)

क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः । (२६।१)

स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः ॥ (२६।२)

शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये । (२७।१)

तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः ॥ (२७।२)

स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः । (२८।१)

शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम् ॥ (२८।२)

कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः । (२९।१)

खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम् ॥ (२९।२)

अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये । (३०।१)

ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः ॥ (३०।२)

स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः । (३१।१)

स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम् ॥ (३१।२)

द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम् । (३२।१)

स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत् ॥ (३२।२)

पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः । (३३।१)

विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः ॥ (३३।२)

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे । (३४।१)

हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते ॥ (३४।२)

स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये । (३५।१)

कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि ॥ (३५।२)

पर्वभेदो ऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च । (३६।१)

क्षुत्प्रणाशो ऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः ॥ (३६।२)

मनसः संभ्रमो ऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि । (३७।१)

देहाग्निबलनाशश्च लङ्घने ऽतिकृते भवेत् ॥ (३७।२)

बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम् । (३८।१)

लक्षणं बृंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थबृंहिते ॥ (३८।२)

कृतातिकृतलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते । (३९।१)

स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः ॥ (३९।२)

श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसंग्रहः । (४०।१)

हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम् ॥ (४०।२)

लक्षणं चाकृतानां स्यात् षण्णामेषां समासतः । (४१।१)

तदौषधानां धातूनामशमो वृद्धिरेव च ॥ (४१।२)

इति षट् सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः । (४२।१)

साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः ॥ (४२।२)

भवति चात्र । (४३।१)

दोषाणां बहुसंसर्गात् संकीर्यन्ते ह्युपक्रमाः । (४३।२)

षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा ॥ (४३।३)

तत्र श्लोकाः । (४४।१)

इत्यस्मिंल्लङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः । (४४।२)

यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते ॥ (४४।३)