अथातस् तस्याशितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।०)

तस्याशिताद्याद् आहाराद् बलं वर्णश्च वर्धते । (३।१)

यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ॥ (३।२)

इह खलु संवत्सरं षडङ्गम् ऋतुविभागेन विद्यात् । (४।१)

तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन्ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत् वर्षादीन् पुनर् हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च ॥ (४।२)

विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति इतरे पुनरादाने सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिर् आपूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत् अतो विसर्गः सौम्यः । (५।१)

आदानं पुनराग्नेयं तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययाः समुपदिश्यन्ते ॥ (५।२)

तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश् चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश् चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति ॥ (६।०)

वर्षाशरद्धेमन्तेषु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे शशिनि चाव्याहतबले माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसंतापे जगति अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति ॥ (७।०)

भवति चात्र । (८।१)

आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर् नॄणाम् । (८।२)

मध्ये मध्यबलं त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत् ॥ (८।३)

कल्ते जह्रेस्ज़ेइत्शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली । (९।१)

पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः ॥ (९।२)

स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा । (१०।१)

रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति ॥ (१०।२)

तस्मात् तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान् । (११।१)

औदकानूपमांसानां मेद्यानाम् उपयोजयेत् ॥ (११।२)

बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च । (१२।१)

भक्षयेन्मदिरां सीधुं मधु चानुपिबेन्नरः ॥ (१२।२)

गोरसान् इक्षुविकृतीर् वसां तैलं नवौदनम् । (१३।१)

हेमन्तेऽभ्यस्यतस् तोयमुष्णं चायुर्न हीयते ॥ (१३।२)

अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकम् आतपम् । (१४।१)

भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा ॥ (१४।२)

शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम् । (१५।१)

प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकुथकास्तृतम् ॥ (१५।२)

गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणागुरुणा सदा । (१६।१)

शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम् ॥ (१६।२)

आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः । (१७।१)

प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे ॥ (१७।२)

वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च । (१८।१)

प्रवातं प्रमिताहारम् उदमन्थं हिमागमे ॥ (१८।२)

हेमन्तहेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम् । (१९।१)

रौक्ष्यम् आदानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम् ॥ (१९।२)

तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते । (२०।१)

निवातम् उष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत् ॥ (२०।२)

कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च । (२१।१)

वर्जयेद् अन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च ॥ (२१।२)

वसन्तवसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः । (२२।१)

कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून् ॥ (२२।२)

तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत् । (२३।१)

गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ॥ (२३।२)

व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम् । (२४।१)

सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत्कुसुमागमे ॥ (२४।२)

चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः । (२५।१)

शारभं शाशम् ऐणेयं मांसं लावकपिञ्जलम् ॥ (२५।२)

भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा । (२६।१)

वसन्तेऽनुभवेत्स्त्रीणां काननानां च यौवनम् ॥ (२६।२)

ग्रीष्ममयूखैर् जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः । (२७।१)

स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम् ॥ (२७।२)

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः । (२८।१)

घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति ॥ (२८।२)

मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम् । (२९।१)

लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ॥ (२९।२)

दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले । (३०।१)

भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके ॥ (३०।२)

व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः । (३१।१)

सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः ॥ (३१।२)

काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च । (३२।१)

ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः ॥ (३२।२)

वर्षाआदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः । (३३।१)

स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः ॥ (३३।२)

भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च । (३४।१)

वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥ (३४।२)

तस्मात्साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते । (३५।१)

उदमन्थं दिवास्वप्नम् अवश्यायं नदीजलम् ॥ (३५।२)

व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत् । (३६।१)

पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत् ॥ (३६।२)

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि । (३७।१)

विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये ॥ (३७।२)

अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः । (३८।१)

पुराणा जाङ्गलैर् मांसैर् भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः ॥ (३८।२)

पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा । (३९।१)

माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा ॥ (३९।२)

प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत् । (४०।१)

लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेद् अक्लेदि वार्षिकम् ॥ (४०।२)

शरद्वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः । (४१।१)

तप्तानाम् आचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति ॥ (४१।२)

तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम् । (४२।१)

पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः ॥ (४२।२)

लावान् कपिञ्जलान् एणान् उरभ्राञ्छरभान् शशान् । (४३।१)

शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यान् आहुर्घनात्यये ॥ (४३।२)

तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम् । (४४।१)

धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम् ॥ (४४।२)

वसां तैलम् अवश्यायमौदकानूपम् आमिषम् । (४५।१)

क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत् ॥ (४५।२)

दिवा सूर्यांशुसंतप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम् । (४६।१)

कालेन पक्वं निर्दोषम् अगस्त्येनाविषीकृतम् ॥ (४६।२)

हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि । (४७।१)

स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथामृतम् ॥ (४७।२)

शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च । (४८।१)

शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः ॥ (४८।२)

इत्युक्तम् ऋतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम् । (४९।१)

उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते ॥ (४९।२)

देशानाम् आमयानां च विपरीतगुणं गुणैः । (५०।१)

सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च ॥ (५०।२)

तत्र श्लोकः । (५१।१)

ऋतावृतौ नृभिः सेव्यमसेव्यं यच्च किंचन । (५१।२)

तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यम् एव च ॥ (५१।३)