अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

सांख्यैः संख्यातसंख्येयैः सहासीनं पुनर्वसुम् । (३।१)

जगद्धितार्थं पप्रच्छ वह्निवेशः स्वसंशयम् ॥ (३।२)

किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः पृथक् । (४।१)

कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः ॥ (४।२)

कति मात्राः कथंमानाः का च केषूपदिश्यते । (५।१)

कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः ॥ (५।२)

स्नेह्याः के के न च स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धलक्षणम् । (६।१)

किं पानात् प्रथमं पीते जीर्णे किंच हिताहितम् ॥ (६।२)

के मृदुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः । (७।१)

अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का वृत्तिरिष्यते ॥ (७।२)

विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत् प्रभो । (८।१)

स्नेहस्यामितविज्ञान ज्ञानमिच्छामि वेदितुम् ॥ (८।२)

अथ तत्संशयच्छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः । (९।१)

स्नेहानां द्विविधा सौम्य योनिः स्थावरजङ्गमा ॥ (९।२)

तिलः प्रियालाभिषुकौ बिभीतकश्चित्राभयैरण्डमधूकसर्षपाः । (१०।१)

कुसुम्भबिल्वारुकमूलकातसीनिकोचकाक्षोडकरञ्जशिग्रुकाः ॥ (१०।२)

स्नेहाशयाः स्थावरसंज्ञितास्तथा स्युर्जङ्गमा मत्स्यमृगाः सपक्षिणः । (११।१)

तेषां दधिक्षीरघृतामिषं वसा स्नेहेषु मज्जा च तथोपदिश्यते ॥ (११।२)

सर्वेषां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते । (१२।१)

बलार्थे स्नेहने चाग्र्यमैरण्डं तु विरेचने ॥ (१२।२)

सर्पिस्तैलं वसा मज्जा सर्वस्नेहोत्तमा मताः । (१३।१)

एषु चैवोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात् ॥ (१३।२)

घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम् । (१४।१)

निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम् ॥ (१४।२)

मारुतघ्नं न च श्लेष्मवर्धनं बलवर्धनम् । (१५।१)

त्वच्यमुष्णं स्थिरकरं तैलं योनिविशोधनम् ॥ (१५।२)

विद्धभग्नाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि । (१६।१)

पौरुषोपचये स्नेहे व्यायामे चेष्यते वसा ॥ (१६।२)

बलशुक्ररसश्लेष्ममेदोमज्जविवर्धनः । (१७।१)

मज्जा विशेषतो ऽस्थ्नां च बलकृत् स्नेहने हितः ॥ (१७।२)

सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मज्जा च माधवे । (१८।१)

तैलं प्रावृषि नात्युष्णशीते स्नेहं पिबेन्नरः ॥ (१८।२)

वातपित्ताधिको रात्रावुष्णे चापि पिबेन्नरः । (१९।१)

श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे ॥ (१९।२)

अत्युष्णे वा दिवा पीतो वातपित्ताधिकेन वा । (२०।१)

मूर्च्छां पिपासामुन्मादं कामलां वा समीरयेत् ॥ (२०।२)

शीते रात्रौ पिबन् स्नेहं नरः श्लेष्माधिको ऽपि वा । (२१।१)

आनाहमरुचिं शूलं पाण्डुतां वा समृच्छति ॥ (२१।२)

जलमुष्णं घृते पेयं यूषस्तैले ऽनु शस्यते । (२२।१)

वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात् सर्वेषूष्णमथाम्बु वा ॥ (२२।२)

ओदनश्च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि । (२३।१)

यवागूः सूपशाकौ च यूषः काम्बलिकः खडः ॥ (२३।२)

सक्तवस्तिलपिष्टं च मद्यं लेहास्तथैव च । (२४।१)

भक्ष्यमभ्यञ्जनं बस्तिस्तथा चोत्तरबस्तयः ॥ (२४।२)

गण्डूषः कर्णतैलं च नस्तःकर्णाक्षितर्पणम् । (२५।१)

चतुर्विंशतिरित्येताः स्नेहस्य प्रविचारणाः ॥ (२५।२)

अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम् । (२६।१)

स्नेहस्य स भिषग्दृष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः ॥ (२६।२)

रसैश्चोपहितः स्नेहः समासव्यासयोगिभिः । (२७।१)

षड्भिस्त्रिषष्टिधा संख्यां प्राप्नोत्येकश्च केवलः ॥ (२७।२)

एवमेताश्चतुःषष्टिः स्नेहानां प्रविचारणा । (२८।१)

ओकर्तुव्याधिपुरुषान् प्रयोज्या जानता भवेत् ॥ (२८।२)

अहोरात्रमहः कृत्स्नमर्धाहं च प्रतीक्षते । (२९।१)

प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति ॥ (२९।२)

इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः । (३०।१)

तासां प्रयोगान् वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति ॥ (३०।२)

प्रभूतस्नेहनित्या ये क्षुत्पिपासासहा नराः । (३१।१)

पावकश्चोत्तमबलो येषां ये चोत्तमा बले ॥ (३१।२)

गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये । (३२।१)

उन्मत्ताः कृच्छ्रमूत्राश्च गाढवर्चस एव च ॥ (३२।२)

पिबेयुरुत्तमां मात्रां तस्याः पाने गुणाञ्छृणु । (३३।१)

विकाराञ्छमयत्येषा शीघ्रं सम्यक्प्रयोजिता ॥ (३३।२)

दोषानुकर्षिणी मात्रा सर्वमार्गानुसारिणी । (३४।१)

बल्या पुनर्नवकरी शरीरेन्द्रियचेतसाम् ॥ (३४।२)

अरुष्कस्फोटपिडकाकण्डूपमाभिरर्दिताः । (३५।१)

कुष्ठिनश्च प्रमीढाश्च वातशोणितिकाश्च ये ॥ (३५।२)

नातिबह्वाशिनश्चैव मृदुकोष्ठास्तथैव च । (३६।१)

पिबेयुर्मध्यमां मात्रां मध्यमाश्चापि ये बले ॥ (३६।२)

मात्रैषा मन्दविभ्रंशा न चातिबलहारिणी । (३७।१)

सुखेन च स्नेहयति शोधनार्थे च युज्यते ॥ (३७।२)

ये तु वृद्धाश्च बालाश्च सुकुमाराः सुखोचिताः । (३८।१)

रिक्तकोष्ठत्वमहितं येषां मन्दाग्नयश्च ये ॥ (३८।२)

ज्वरातीसारकासाश्च येषां चिरसमुत्थिताः । (३९।१)

स्नेहमात्रां पिबेयुस्ते ह्रस्वां ये चावरा बले ॥ (३९।२)

परिहारे सुखा चैषा मात्रा स्नेहनबृंहणी । (४०।१)

वृष्या बल्या निराबाधा चिरं चाप्यनुवर्तते ॥ (४०।२)

वातपित्तप्रकृतयो वातपित्तविकारिणः । (४१।१)

चक्षुःकामाः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाबलाः ॥ (४१।२)

आयुःप्रकर्षकामाश्च बलवर्णस्वरार्थिनः । (४२।१)

पुष्टिकामाः प्रजाकामाः सौकुमार्यार्थिनश्च ये ॥ (४२।२)

दीप्त्योजःस्मृतिमेधाग्निबुद्धीन्द्रियबलार्थिनः । (४३।१)

पिबेयुः सर्पिरार्ताश्च दाहशस्त्रविषाग्निभिः ॥ (४३।२)

प्रवृद्धश्लेष्ममेदस्काश्चलस्थूलगलोदराः । (४४।१)

वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रकृतयश्च ये ॥ (४४।२)

बलं तनुत्वं लघुतां दृढतां स्थिरगात्रताम् । (४५।१)

स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वक्तां ये च काङ्क्षन्ति देहिनः ॥ (४५।२)

कृमिकोष्ठाः क्रूरकोष्ठास्तथा नाडीभिरर्दिताः । (४६।१)

पिबेयुः शीतले काले तैलं तैलोचिताश्च ये ॥ (४६।२)

वातातपसहा ये च रूक्षा भाराध्वकर्शिताः । (४७।१)

संशुष्करेतोरुधिरा निष्पीतकफमेदसः ॥ (४७।२)

अस्थिसन्धिसिरास्नायुमर्मकोष्ठमहारुजः । (४८।१)

बलवान्मारुतो येषां खानि चावृत्य तिष्ठति ॥ (४८।२)

महच्चाग्निबलं येषां वसासात्म्याश्च ये नराः । (४९।१)

तेषां स्नेहयितव्यानां वसापानं विधीयते ॥ (४९।२)

दीप्ताग्नयः क्लेशसहा घस्मराः स्नेहसेविनः । (५०।१)

वातार्ताः क्रूरकोष्ठाश्च स्नेह्या मज्जानमाप्नुयुः ॥ (५०।२)

येभ्यो येभ्यो हितो यो यः स्नेहः स परिकीर्तितः । (५१।१)

स्नेहनस्य प्रकर्षौ तु सप्तरात्रत्रिरात्रकौ ॥ (५१।२)

स्वेद्याः शोधयितव्याश्च रूक्षा वातविकारिणः । (५२।१)

व्यायाममद्यस्त्रीनित्याः स्नेह्याः स्युर्ये च चिन्तकाः ॥ (५२।२)

संशोधनादृते येषां रूक्षणं सम्प्रवक्ष्यते । (५३।१)

न तेषां स्नेहनं शस्तमुत्सन्नकफमेदसाम् ॥ (५३।२)

अभिष्यण्णाननगुदा नित्यमन्दाग्नयश्च ये । (५४।१)

तृष्णामूर्च्छापरीताश्च गर्भिण्यस्तालुशोषिणः ॥ (५४।२)

अन्नद्विषश्छर्दयन्तो जठरामगरार्दिताः । (५५।१)

दुर्बलाश्च प्रतान्ताश्च स्नेहग्लाना मदातुराः ॥ (५५।२)

न स्नेह्या वर्तमानेषु न नस्तोबस्तिकर्मसु । (५६।१)

स्नेहपानात् प्रजायन्ते तेषां रोगाः सुदारुणाः ॥ (५६।२)

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं वायुरप्रगुणो मृदुः । (५७।१)

पक्ता खरत्वं रौक्ष्यं च गात्रस्यास्निग्धलक्षणम् ॥ (५७।२)

वातानुलोम्यं दीप्तो ऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम् । (५८।१)

मार्दवं स्निग्धता चाङ्गे स्निग्धानामुपजायते ॥ (५८।२)

पाण्डुता गौरवं जाड्यं पुरीषस्याविपक्वता । (५९।१)

तन्द्रीर् अरुचिर् उत्केशः स्यादतिस्निग्धलक्षणम् ॥ (५९।२)

द्रवोष्णमनभिष्यन्दि भोज्यमन्नं प्रमाणतः । (६०।१)

नातिस्निग्धमसंकीर्णं श्वः स्नेहं पातुमिच्छता ॥ (६०।२)

पिबेत् संशमनं स्नेहमन्नकाले प्रकाङ्क्षितः । (६१।१)

शुद्ध्यर्थं पुनराहारे नैशे जीर्णे पिबेन्नरः ॥ (६१।२)

उष्णोदकोपचारी स्याद्ब्रह्मचारी क्षपाशयः । (६२।१)

शकृन्मूत्रानिलोद्गारानुदीर्णांश्च न धारयेत् ॥ (६२।२)

व्यायाममुच्चैर्वचनं क्रोधशोकौ हिमातपौ । (६३।१)

वर्जयेदप्रवातं च सेवेत शयनासनम् ॥ (६३।२)

स्नेहं पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुञ्जान एव च । (६४।१)

स्नेहमिथ्योपचाराद्धि जायन्ते दारुणा गदाः ॥ (६४।२)

मृदुकोष्ठस् त्रिरात्रेण स्निह्यत्यच्छोपसेवया । (६५।१)

स्निह्यति क्रूरकोष्ठस्तु सप्तरात्रेण मानवः ॥ (६५।२)

गुडमिक्षुरसं मस्तु क्षीरम् उल्लोडितं दधि । (६६।१)

पायसं कृशरां सर्पिः काश्मर्यत्रिफलारसम् ॥ (६६।२)

द्राक्षारसं पीलुरसं जलमुष्णमथापि वा । (६७।१)

मद्यं वा तरुणं पीत्वा मृदुकोष्ठो विरिच्यते ॥ (६७।२)

विरेचयन्ति नैतानि क्रूरकोष्ठं कदाचन । (६८।१)

भवति क्रूरकोष्ठस्य ग्रहण्यत्युल्बणानिला ॥ (६८।२)

उदीर्णपित्ताल्पकफा ग्रहणी मन्दमारुता । (६९।१)

मृदुकोष्ठस्य तस्मात् स सुविरेच्यो नरः स्मृतः ॥ (६९।२)

उदीर्णपित्ता ग्रहणी यस्य चाग्निबलं महत् । (७०।१)

भस्मीभवति तस्याशु स्नेहः पीतो ऽग्नितेजसा ॥ (७०।२)

स जग्ध्वा स्नेहमात्रां तामोजः प्रक्षारयन् बली । (७१।१)

स्नेहाग्निरुत्तमां तृष्णां सोपसर्गामुदीरयेत् ॥ (७१।२)

नालं स्नेहसमृद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि । (७२।१)

स चेत् सुशीतं सलिलं नासादयति दह्यते । (७२।२)

यथैवाशीविषः कक्षमध्यगः स्वविषाग्निना ॥ (७२।३)

अजीर्णे यदि तु स्नेहे तृष्णा स्याच्छर्दयेद्भिषक् । (७३।१)

शीतोदकं पुनः पीत्वा भुक्त्वा रूक्षान्नमुल्लिखेत् ॥ (७३।२)

न सर्पिः केवलं पित्ते सामे विशेषतः । (७४।१)

सर्वं ह्यनुरजेद्देहं हत्वा संज्ञां च मारयेत् ॥ (७४।२)

तन्द्रा सोत्क्लेश आनाहो ज्वरः स्तम्भो विसंज्ञता । (७५।१)

कुष्ठानि कण्डूः पाण्डुत्वं शोफार्शांस्यरुचिस्तृषा ॥ (७५।२)

जठरं ग्रहणीदोषाः स्तैमित्यं वाक्यनिग्रहः । (७६।१)

शूलमामप्रदोषाश्च जायन्ते स्नेहविभ्रमात् ॥ (७६।२)

तत्राप्युल्लेखनं शस्तं स्वेदः कालप्रतीक्षणम् । (७७।१)

प्रति प्रति व्याधिबलं बुद्ध्वा स्रंसनमेव च ॥ (७७।२)

तक्रारिष्टप्रयोगश्च रूक्षपानान्नसेवनम् । (७८।१)

मूत्राणां त्रिफलायाश्च स्नेहव्यापत्तिभेषजम् ॥ (७८।२)

अकाले चाहितश्चैव मात्रया न च योजितः । (७९।१)

स्नेहो मिथ्योपचाराच्च व्यापद्येतातिसेवितः ॥ (७९।२)

स्नेहात् प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिबेत् । (८०।१)

स्नेहवद्द्रवमुष्णं च त्र्यहं भुक्त्वा रसौदनम् ॥ (८०।२)

एकाहोपरतस्तद्वद्भुक्त्वा प्रच्छर्दनं पिबेत् । (८१।१)

स्यात्त्वसंशोधनार्थीये वृत्तिः स्नेहे विरिक्तवत् ॥ (८१।२)

स्नेहद्विषः स्नेहनित्या मृदुकोष्ठाश्च ये नराः । (८२।१)

क्लेशासहा मद्यनित्यास्तेषामिष्टा विचारणा ॥ (८२।२)

लावतैत्तिरमायूरहांसवाराहकौक्कुटाः । (८३।१)

गव्याजौरभ्रमात्स्याश्च रसाः स्युः स्नेहने हिताः ॥ (८३।२)

यवकोलकुलत्थाश्च स्नेहाः सगुडशर्कराः । (८४।१)

दाडिमं दधि सव्योषं रससंयोगसंग्रहः ॥ (८४।२)

स्नेहयन्ति तिलाः पूर्वं जग्धाः सस्नेहफाणिताः । (८५।१)

कृशराश्च बहुस्नेहास्तिलकाम्बलिकास्तथा ॥ (८५।२)

फाणितं शृङ्गवेरं च तैलं च सुरया सह । (८६।१)

पिबेद्रूक्षो भृतैर्मांसैर्जीर्णे ऽश्नीयाच्च भोजनम् ॥ (८६।२)

तैलं सुराया मण्डेन वसां मज्जानमेव वा । (८७।१)

पिबन् सफाणितं क्षीरं नरः स्निह्यति वातिकः ॥ (८७।२)

धारोष्णं स्नेहसंयुक्तं पीत्वा सशर्करं पयः । (८८।१)

नरः स्निह्यति पीत्वा वा सरं दध्नः सफाणितम् ॥ (८८।२)

पाञ्चप्रसृतिकी पेया पायसो माषमिश्रकः । (८९।१)

क्षीरसिद्धो बहुस्नेहः स्नेहयेदचिरान्नरम् ॥ (८९।२)

सर्पिस्तैलवसामज्जातण्डुलप्रसृतैः शृता । (९०।१)

पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहनमिच्छता ॥ (९०।२)

ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान् । (९१।१)

कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत् ॥ (९१।२)

स्नेहैर्यथार्हं तान् सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः । (९२।१)

पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलयापि वा ॥ (९२।२)

द्राक्षामलकयूषाभ्यां दध्ना चाम्लेन साधयेत् । (९३।१)

व्योषगर्भं भिषक् स्नेहं पीत्वा स्निह्यति तं नरः ॥ (९३।२)

यवकोलकुलत्थानां रसाः क्षारः सुरा दधि । (९४।१)

क्षीरसर्पिश्च तत् सिद्धं स्नेहनीयं घृतोत्तमम् ॥ (९४।२)

तैलमज्जवसासर्पिर्बदरत्रिफलारसैः । (९५।१)

योनिशुक्रप्रदोषेषु साधयित्वा प्रयोजयेत् ॥ (९५।२)

गृह्णात्यम्बु यथा वस्त्रं प्रस्रवत्यधिकं यथा । (९६।१)

यथाग्नि जीर्यति स्नेहस्तथा स्रवति चाधिकः ॥ (९६।२)

यथा वाक्लेद्य मृत्पिण्डमासिक्तं त्वरया जलम् । (९७।१)

स्रवति स्रंसते स्नेहस्तथा त्वरितसेवितः ॥ (९७।२)

लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम् । (९८।१)

तद्ध्यभिष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च ॥ (९८।२)

स्नेहमग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरम् । (९९।१)

स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधनमथेतरत् ॥ (९९।२)

तत्र श्लोकः । (१००।१)

स्नेहाः स्नेहविधिः कृत्स्नव्यापत्सिद्धिः सभेषजा । (१००।२)

यथाप्रश्नं भगवता व्याहृतं चान्द्रभागिना ॥ (१००।३)