अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित् । (३।१)

ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानम् आयुषस् तन्निबोधत ॥ (३।२)

अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः । (४।१)

अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम् ॥ (४।२)

स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् । (५।१)

आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत् ॥ (५।२)

इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम् । (६।१)

तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत ॥ (६।२)

घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम् । (७।१)

विगीतम् उभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति ॥ (७।२)

यस्य दर्शनमायाति मारुतो ऽम्बरगोचरः । (८।१)

अग्निर्नायाति चादीप्तस् तस्यायुःक्षयम् आदिशेत् ॥ (८।२)

जले सुविमले जालम् अजालावतते नरः । (९।१)

स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते ॥ (९।२)

जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च । (१०।१)

अन्यद्वाप्यद्भुतं किंचिन्न स जीवितुमर्हति ॥ (१०।२)

यो ऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम् । (११।१)

कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम् ॥ (११।२)

मरीचीन् असतो मेघान्मेघान् वाप्यसतो ऽम्बरे । (१२।१)

विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति ॥ (१२।२)

मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम् । (१३।१)

आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति ॥ (१३।२)

अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम् । (१४।१)

अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ (१४।२)

नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम् । (१५।१)

अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति ॥ (१५।२)

प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः । (१६।१)

नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः ॥ (१६।२)

व्याकृतीनि विवर्णानि विसंख्योपगतानि च । (१७।१)

विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः ॥ (१७।२)

यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति । (१८।१)

तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम् ॥ (१८।२)

अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते । (१९।१)

द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ॥ (१९।२)

संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः । (२०।१)

न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत् ॥ (२०।२)

विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम् । (२१।१)

न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम् ॥ (२१।२)

यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः । (२२।१)

मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम् ॥ (२२।२)

उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान् । (२३।१)

स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततो ऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते ॥ (२३।२)

अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम् । (२४।१)

इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति ॥ (२४।२)

इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान् । (२५।१)

नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति ॥ (२५।२)

स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैर् इन्द्रियार्थेषु वैकृतम् । (२६।१)

पश्यन्ति ये ऽसद् बहुशस् तेषां मरणमादिशेत् ॥ (२६।२)

तत्र श्लोकः । (२७।१)

एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम् । (२७।२)

मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति ॥ (२७।३)