अथातस्त्रिशोथीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन ॥ (३।१)

तत्रागन्तवश् छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर् वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर् वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर् वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते ॥ (४।१)

ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैर् आदावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः बन्धम् अन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश् चोपक्रमैर् उपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते ॥ (५।१)

निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानाम् अयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद् वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसातिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदकपिशितोपयोगान् मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद् गर्भसम्पीडनाद् आमगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् उदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति इत्युक्तः सामान्यो हेतुः ॥ (६।१)

अयं त्वत्र विशेषः शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर् वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यत इव पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते संकुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः । (७।१)

उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैर् अग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति पित्तशोथः । (७।२)

गुरुमधुरशीतस्निग्धैर् अतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः । (७।३)

यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः एवं सप्तविधो भेदः ॥ (७।४)

प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर् भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधा सप्तविधो ऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात् ॥ (८।१)

भवन्ति चात्र । (९।१)

शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च । (९।२)

पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत् ॥ (९।३)

यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति । (१०।१)

स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः ॥ (१०।२)

यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयते ऽथ विदह्यते । (११।१)

स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः श्वयथुः स्मृतः ॥ (११।२)

यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते । (१२।१)

तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते ॥ (१२।२)

शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च । (१३।१)

निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः ॥ (१३।२)

यस्य शस्त्रकुशच्छिन्नाच्छोणितं न प्रवर्तते । (१४।१)

कृच्छ्रेण पिच्छा स्रवति स चापि कफसंभवः ॥ (१४।२)

निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः । (१५।१)

सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रहेतुजः ॥ (१५।२)

यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत् । (१६।१)

जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः ॥ (१६।२)

यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । (१७।१)

स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः ॥ (१७।२)

छर्दिः श्वासो ऽरुचिस्तृष्णा ज्वरो ऽतीसार एव च । (१८।१)

सप्तको ऽयं सदौर्बल्यः शोफोपद्रवसंग्रहः ॥ (१८।२)

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूले ऽवतिष्ठते । (१९।१)

आशु संजनयेच्छोथं जायते ऽस्योपजिह्विका ॥ (१९।२)

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते । (२०।१)

आशु संजनयेच्छोफं करोति गलशुण्डिकाम् ॥ (२०।२)

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्ये ऽवतिष्ठते । (२१।१)

शनैः संजनयेच्छोफं गलगण्डो ऽस्य जायते ॥ (२१।२)

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः । (२२।१)

आशु संजनयेच्छोफं जायते ऽस्य गलग्रहः ॥ (२२।२)

यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति । (२३।१)

शोफं सरागम् जनयेद्विसर्पस्तस्य जायते ॥ (२३।२)

यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्ते ऽवतिष्ठते । (२४।१)

शोथं सरागं जनयेत् पिडका तस्य जायते ॥ (२४।२)

यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति । (२५।१)

तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते ॥ (२५।२)

यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते । (२६।१)

श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते ॥ (२६।२)

यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूले ऽवतिष्ठते । (२७।१)

ज्वरान्ते दुर्जयो ऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते ॥ (२७।२)

वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति । (२८।१)

शनैः परितुदन् पार्श्वं प्लीहा तस्याभिवर्धते ॥ (२८।२)

यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थाने ऽवतिष्ठते । (२९।१)

शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते ॥ (२९।२)

यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन् । (३०।१)

वङ्क्षणाद्वृषणौ याति वृद्धिस्तस्योपजायते ॥ (३०।२)

यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्मांसान्तरमाश्रितः । (३१।१)

शोथं संजनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते ॥ (३१।२)

यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति । (३२।१)

नाधो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते ॥ (३२।२)

रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः । (३३।१)

विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोथसंग्रहे ॥ (३३।२)

वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः । (३४।१)

जिह्वामूले ऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः ॥ (३४।२)

जनयन्ति भृशं शोथं वेदनाश्च पृथग्विधाः । (३५।१)

तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत् ॥ (३५।२)

त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम् । (३६।१)

कुशलेन त्वनुक्रान्तः क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी ॥ (३६।२)

सन्ति ह्येवंविधा रोगाः साध्या दारुणसंमताः । (३७।१)

ये हन्युर् अनुपक्रान्ता मिथ्याचारेण वा पुनः ॥ (३७।२)

साध्याश्चाप्यपरे सन्ति व्याधयो मृदुसंमताः । (३८।१)

यत्नायत्नकृतं येषु कर्म सिध्यत्यसंशयम् ॥ (३८।२)

असाध्याश्चापरे सन्ति व्याधयो याप्यसंज्ञिताः । (३९।१)

सुसाध्वपि कृतं येषु कर्म यात्राकरं भवेत् ॥ (३९।२)

सन्ति चाप्यपरे रोगा येषु कर्म न सिध्यति । (४०।१)

अपि यत्नकृतं बालैर्न तान् विद्वानुपाचरेत् ॥ (४०।२)

साध्याश्चैवाप्यसाध्याश्च व्याधयो द्विविधाः स्मृताः । (४१।१)

मृदुदारुणभेदेन ते भवन्ति चतुर्विधाः ॥ (४१।२)

त एवापरिसंख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि । (४२।१)

रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः ॥ (४२।२)

व्यवस्थाकरणं तेषां यथास्थूलेषु संग्रहः । (४३।१)

तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते ॥ (४३।२)

विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन । (४४।१)

न हि सर्वविकाराणां नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः ॥ (४४।२)

स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः । (४५।१)

स्थानान्तरगतश्चैव जनयत्यामयान् बहून् ॥ (४५।२)

तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च । (४६।१)

समुत्थानविशेषांश्च बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् ॥ (४६।२)

यो ह्येतत्त्रितयं ज्ञात्वा कर्माण्यारभते भिषक् । (४७।१)

ज्ञानपूर्वं यथान्यायं स कर्मसु न मुह्यति ॥ (४७।२)

नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः । (४८।१)

विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः ॥ (४८।२)

उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टा धातुगतिः समा । (४९।१)

समो मोक्षो गतिमतां वायोः कर्माविकारजम् ॥ (४९।२)

दर्शनं पक्तिरूष्मा च क्षुत्तृष्णा देहमार्दवम् । (५०।१)

प्रभा प्रसादो मेधा च पित्तकर्माविकारजम् ॥ (५०।२)

स्नेहो बन्धः स्थिरत्वं च गौरवं वृषता बलम् । (५१।१)

क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्माविकारजम् ॥ (५१।२)

वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते । (५२।१)

कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वापि विरोधिनाम् ॥ (५२।२)

दोषप्रकृतिवैशेष्यं नियतं वृद्धिलक्षणम् । (५३।१)

दोषाणां प्रकृतिर्हानिर्वृद्धिश्चैवं परीक्ष्यते ॥ (५३।२)

तत्र श्लोकाः । (५४।१)

संख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च । (५४।२)

तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान् ॥ (५४।३)

विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसंग्रहम् । (५५।१)

प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु ॥ (५५।२)

वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः । (५६।१)

व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः ॥ (५६।२)