Ca, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति संज्ञां लभते तद् व्याख्यास्यामः ॥ (३।१)
pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti saṃjñāṃ labhate tad vyākhyāsyāmaḥ ||
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखडयूषभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम् उष्णाभितप्तो वातिमात्रमतिवेलं वामं पयः पिबति पयसा समश्नाति रौहिणीकं काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते । (४।१)
yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ vā vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukhaḍayūṣabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā piṣṭānnottarabhūyiṣṭham uṣṇābhitapto vātimātramativelaṃ vāmaṃ payaḥ pibati payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate lohitaṃ ca svapramāṇamativartate |
तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद् यद् एव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति ॥ (४।२)
tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpad yad eva yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt tadeva lohitaṃ dūṣayati ||
संसर्गाल् लोहितप्रदूषणाल् लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते ॥ (५।१)
saṃsargāl lohitapradūṣaṇāl lohitagandhavarṇānuvidhānācca pittaṃ lohitapittamityācakṣate ||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथाअनन्नाभिलाषः भुक्तस्य विदाहः शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः छर्देरभीक्ष्णमागमनं छर्दितस्य बीभत्सता स्वरभेदो गात्राणां सदनं परिदाहः मुखाद्धूमागम इव लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य रक्तहरितहारिद्रत्वम् अङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् अङ्गवेदना लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति ॥ (६।१)
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathāanannābhilāṣaḥ bhuktasya vidāhaḥ śuktāmlagandharasa udgāraḥ charderabhīkṣṇamāgamanaṃ charditasya bībhatsatā svarabhedo gātrāṇāṃ sadanaṃ paridāhaḥ mukhāddhūmāgama iva lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya raktaharitahāridratvam aṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām aṅgavedanā lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti ||
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च ॥ (७।१)
upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca ||
तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य ॥ (८।२)
tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya ||
तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं विरेचनोपक्रमणीयत्वाद् बह्वौषधत्वाच्च यदधोभागं तद् याप्यं वमनोपक्रमणीयत्वाद् अल्पौषधत्वाच्च यदुभयभागं तदसाध्यं वमनविरेचनायोगित्वाद् अनौषधत्वाच्चेति ॥ (९।१)
tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ virecanopakramaṇīyatvād bahvauṣadhatvācca yadadhobhāgaṃ tad yāpyaṃ vamanopakramaṇīyatvād alpauṣadhatvācca yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ vamanavirecanāyogitvād anauṣadhatvācceti ||
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानाम् अभवज्ज्वरम् अनु ॥ (१०।१)
raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānām abhavajjvaram anu ||
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य संतर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर् वमनाद्यैर् वा तत्रावहितेनेति ॥ (११।१)
tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya saṃtarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanair vamanādyair vā tatrāvahiteneti ||
साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते । (१२।२)
sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate |
विरेचनस्य योगित्वाद् बहुत्वाद् भेषजस्य च ॥ (१२।३)
virecanasya yogitvād bahutvād bheṣajasya ca ||
यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम् ॥ (१३।२)
yaśca tatrānvayaḥ śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam ||
तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते ॥ (१४।२)
tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate ||
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम् । (१५।१)
raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam |
वमनस्याल्पयोगित्वाद् अल्पत्वाद्भेषजस्य च ॥ (१५।२)
vamanasyālpayogitvād alpatvādbheṣajasya ca ||
वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते । (१६।१)
vamanaṃ hi na pittasya haraṇe śreṣṭhamucyate |
यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम् ॥ (१६।२)
yaśca tatrānvayo vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam ||
तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ॥ (१७।२)
tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam ||
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते । (१८।१)
raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate |
असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात् ॥ (१८।२)
asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt ||
नहि संशोधनं किंचिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम् । (१९।१)
nahi saṃśodhanaṃ kiṃcidastyasya pratimārgagam |
प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते ॥ (१९।२)
pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate ||
संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ॥ (२०।२)
saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam ||
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः । (२१।१)
ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ |
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किंचित्साध्यं न सिध्यति ॥ (२१।२)
ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiṃcitsādhyaṃ na sidhyati ||
प्रेष्योपकरणाभावाद् दौरात्म्याद् वैद्यदोषतः । (२२।१)
preṣyopakaraṇābhāvād daurātmyād vaidyadoṣataḥ |
अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगो ऽतिवर्तते ॥ (२२।२)
akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo 'tivartate ||
तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात् । (२३।१)
tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt |
यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम् । (२४।१)
yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham |
रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत् ॥ (२४।२)
raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat ||
भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत् । (२५।१)
bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat |
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः ॥ (२६।२)
paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ ||
तत्रासाध्यं परित्याज्यं याप्यं यत्नेन यापयेत् । (२७।१)
tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ yāpyaṃ yatnena yāpayet |
साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक् ॥ (२७।२)
sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak ||
कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान् । (२८।२)
kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān |
मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत् ॥ (२८।३)
mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.