अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ॥ (२।१)

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते । (३।१)

सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम् ॥ (३।२)

निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति । (४।१)

विकृत्या न स लोके ऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः ॥ (४।२)

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम् । (५।१)

आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सो ऽर्धमासं न जीवति ॥ (५।२)

यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् । (६।१)

यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥ (६।२)

विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम् । (७।१)

न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥ (७।२)

आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम् । (८।१)

यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥ (८।२)

दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम् । (९।१)

यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम् ॥ (९।२)

मुक्तकेशे ऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयते ऽथवा । (१०।१)

भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत् ॥ (१०।२)

सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति । (११।१)

आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत् ॥ (११।२)

जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि । (१२।१)

वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः ॥ (१२।२)

कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः । (१३।१)

वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम् ॥ (१३।२)

मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि । (१४।१)

अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम् ॥ (१४।२)

विकारसामान्यगुणे देशे काले ऽथवा भिषक् । (१५।१)

दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत् ॥ (१५।२)

दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम् । (१६।१)

त्रीन् व्याकृतींश्च षण्ढांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम् ॥ (१६।२)

अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा । (१७।१)

सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति ॥ (१७।२)

आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम् । (१८।१)

दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम् ॥ (१८।२)

पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान् । (१९।१)

मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् ॥ (१९।२)

तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च । (२०।१)

तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम् ॥ (२०।२)

यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम् । (२१।१)

पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक् ॥ (२१।२)

तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा । (२२।१)

भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा ॥ (२२।२)

रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान् । (२३।१)

स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वान्यदशुभं भवेत् ॥ (२३।२)

तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकाले ऽथवा पुनः । (२४।१)

दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत् ॥ (२४।२)

इति दूताधिकारो ऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम् । (२५।१)

पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः ॥ (२५।२)

अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा । (२६।१)

आक्रोशः संप्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम् ॥ (२६।२)

वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम् । (२७।१)

व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा ॥ (२७।२)

चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च । (२८।१)

हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः ॥ (२८।२)

पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः । (२९।१)

मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति ॥ (२९।२)

शयनासनयानानाम् उत्तानानां च दर्शनम् । (३०।१)

इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः ॥ (३०।२)

एतानि पथि वैद्येन पश्यतातुरवेश्मनि । (३१।१)

शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता ॥ (३१।२)

इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम् । (३२।१)

इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम् ॥ (३२।२)

प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम् । (३३।१)

वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम् ॥ (३३।२)

अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च । (३४।१)

भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति ॥ (३४।२)

छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च । (३५।१)

दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः ॥ (३५।२)

शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम् । (३६।१)

श्रूयते ऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥ (३६।२)

शयनं वसनं यानमन्यं वापि परिच्छदम् । (३७।१)

प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः ॥ (३७।२)

अन्नं व्यापद्यते ऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति । (३८।१)

निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम् ॥ (३८।२)

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा । (३९।१)

अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम् ॥ (३९।२)

भवन्ति चात्र । (४०।१)

यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम् । (४०।२)

मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत् ॥ (४०।३)

तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम् । (४१।१)

पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते ॥ (४१।२)

अत्यर्थं पुनर् एवेयं विवक्षा नो विधीयते । (४२।१)

तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम् ॥ (४२।२)

वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम् । (४३।१)

अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम् ॥ (४३।२)

इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम् । (४४।१)

तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमो ऽन्त्यं प्रविविक्षताम् ॥ (४४।२)

विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च । (४५।१)

भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम् ॥ (४५।२)

प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानम् उपरुध्यते । (४६।१)

वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च ॥ (४६।२)

इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना । (४७।१)

औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि ॥ (४७।२)

स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः । (४८।१)

उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति ॥ (४८।२)

शीलं व्यावर्तते ऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते । (४९।१)

विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति ॥ (४९।२)

शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजते ऽनिलः । (५०।१)

क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम् ॥ (५०।२)

ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः । (५१।१)

गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा ॥ (५१।२)

वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति । (५२।१)

धूमः संजायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः ॥ (५२।२)

सततस्पन्दना देशाः शरीरे ये ऽभिलक्षिताः । (५३।१)

ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथंचन ॥ (५३।२)

गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः । (५४।१)

विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः ॥ (५४।२)

नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते । (५५।१)

जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि ॥ (५५।२)

भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि । (५६।१)

यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति ॥ (५६।२)

नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः । (५७।१)

क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी ॥ (५७।२)

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् । (५८।१)

उत्पद्यन्ते ऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु ॥ (५८।२)

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते । (५९।१)

प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते ॥ (५९।२)

प्रकृतिर्हीयते ऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते । (६०।१)

कृत्स्नमौत्पातिकं घोरम् अरिष्टम् उपलक्ष्यते ॥ (६०।२)

इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम् । (६१।१)

लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम् ॥ (६१।२)

मरणायेह रूपाणि पश्यतापि भिषग्विदा । (६२।१)

अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम् ॥ (६२।२)

पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम् । (६३।१)

आतुरस्य भवेद्दुःखमथवान्यस्य कस्यचित् ॥ (६३।२)

अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम् । (६४।१)

यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक् ॥ (६४।२)

लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता । (६५।१)

लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम् ॥ (६५।२)

दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः । (६६।१)

आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसंपत्तिलक्षणैः ॥ (६६।२)

स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम् । (६७।१)

अमुण्डम् अजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम् ॥ (६७।२)

अनुष्ट्रखरयानस्थम् असंध्यास्वग्रहेषु च । (६८।१)

अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च ॥ (६८।२)

विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम् । (६९।१)

मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम् ॥ (६९।२)

विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम् । (७०।१)

दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक् ॥ (७०।२)

दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च ॥ (७१।१)

रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च । (७२।१)

सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च ॥ (७२।२)

कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था । (७३।१)

पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च ॥ (७३।२)

मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च । (७४।१)

मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च ॥ (७४।२)

नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा । (७५।१)

जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम् ॥ (७५।२)

हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा । (७६।१)

मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च ॥ (७६।२)

रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम् । (७७।१)

गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः ॥ (७७।२)

मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः । (७८।१)

छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः ॥ (७८।२)

भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः । (७९।१)

वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः ॥ (७९।२)

पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम् । (८०।१)

मङ्गलाचारसम्पन्नः सातुरो वैश्मिको जनः ॥ (८०।२)

श्रद्दधानो ऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसंग्रहः । (८१।१)

धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च ॥ (८१।२)

द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च । (८२।१)

गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च ॥ (८२।२)

हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम् । (८३।१)

सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयस्विनाम् ॥ (८३।२)

अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः संबाधनिःसृतिः । (८४।१)

स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम् ॥ (८४।२)

दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च । (८५।१)

मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः ॥ (८५।२)

स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम् । (८६।१)

अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च । (८६।२)

रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम् ॥ (८६।३)

सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु । (८७।१)

साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणं ॥ (८७।२)

आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत् । (८८।१)

इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः ॥ (८८।२)

उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम् । (८९।१)

दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम् ॥ (८९।२)

इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा । (९०।१)

तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च ॥ (९०।२)