Ca, 4, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते । (३।२)
jñātvā hi śarīratattvaṃ śarīropakārakareṣu bhāveṣu jñānamutpadyate |
तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि । (४।१)
tatra śarīraṃ nāma cetanādhiṣṭhānabhūtaṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ samayogavāhi |
यदा ह्यस्मिञ्शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति । (४।२)
yadā hyasmiñśarīre dhātavo vaiṣamyamāpadyante tadā kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnoti |
वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनम् अकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च ॥ (४।३)
vaiṣamyagamanaṃ hi punardhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanam akārtsnyena prakṛtyā ca ||
यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः । (५।१)
yaugapadyena tu virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ |
यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते ॥ (५।२)
yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṃ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṃ sampadyate ||
तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन् न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति अधिकम् अपकर्षति न्यूनमाप्याययति ॥ (६।०)
tadeva tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapan nyūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati adhikam apakarṣati nyūnamāpyāyayati ||
एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात् । (७।१)
etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṃ sāmyaṃ syāt |
स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान् एकप्रकारभूयिष्ठांश् चोपयुञ्जानास् तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम् ॥ (७।२)
svasthā hyapi dhātūnāṃ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṃśca paryāyeṇecchantyupayoktuṃ sātmyasamājñātān ekaprakārabhūyiṣṭhāṃś copayuñjānās tadviparītakarasamājñātayā ceṣṭayā samamicchanti kartum ||
देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणाम् आहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक् सर्वातियोगसंधारणम् असंधारणम् उदीर्णानां च गतिमतां साहसानां च वर्जनं स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते ॥ (८।०)
deśakālātmaguṇaviparītānāṃ hi karmaṇām āhāravikārāṇāṃ ca kriyopayogaḥ samyak sarvātiyogasaṃdhāraṇam asaṃdhāraṇam udīrṇānāṃ ca gatimatāṃ sāhasānāṃ ca varjanaṃ svasthavṛttametāvaddhātūnāṃ sāmyānugrahārthamupadiśyate ||
धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर् वाप्याहारविकारैर् अभ्यस्यमानैर् वृद्धिं प्राप्नुवन्ति ह्रासं तु विपरीतगुणैर् विपरीतगुणभूयिष्ठैर् वाप्याहारैरभ्यस्यमानैः ॥ (९।०)
dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhāravikārair abhyasyamānair vṛddhiṃ prāpnuvanti hrāsaṃ tu viparītaguṇair viparītaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhārairabhyasyamānaiḥ ||
तत्रेमे शरीरधातुगुणाः संख्यासामर्थ्यकरास् तद्यथा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः । (१०।१)
tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṃkhyāsāmarthyakarās tadyathā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ |
तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैर् अभ्यस्यमानैर् आप्याय्यन्ते लघवश्च ह्रसन्ति लघवस्तु लघुभिर् आप्याय्यन्ते गुरवश्च ह्रसन्ति । (१०।२)
teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇair abhyasyamānair āpyāyyante laghavaśca hrasanti laghavastu laghubhir āpyāyyante guravaśca hrasanti |
एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः विपर्ययाद्ध्रासः । (१०।३)
evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ viparyayāddhrāsaḥ |
तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरम् अन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः तथा लोहितं लोहितेन मेदो मेदसा वसा वसया अस्थि तरुणास्थ्ना मज्जा मज्ज्ञा शुक्रं शुक्रेण गर्भस्त्वामगर्भेण ॥ (१०।४)
tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaram anyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ tathā lohitaṃ lohitena medo medasā vasā vasayā asthi taruṇāsthnā majjā majjñā śukraṃ śukreṇa garbhastvāmagarbheṇa ||
यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवताम् आहारविकाराणाम् असान्निध्यं स्यात् संनिहितानां वाप्य् अयुक्तत्वान् नोपयोगो घृणित्वाद् अन्यस्माद्वा कारणात् स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात् तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च तत्र समानगुणभूयिष्ठानाम् अन्यप्रकृतीनाम् अप्याहारविकाराणाम् उपयोगः स्यात् । (११।१)
yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatām āhāravikārāṇām asānnidhyaṃ syāt saṃnihitānāṃ vāpy ayuktatvān nopayogo ghṛṇitvād anyasmādvā kāraṇāt sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānām anyaprakṛtīnām apyāhāravikārāṇām upayogaḥ syāt |
तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां मूत्रक्षये पुनर् इक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम् । (११।२)
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ mūtrakṣaye punar ikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām |
कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम् । (११।३)
karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam |
एवमन्येषाम् अपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ । (११।४)
evamanyeṣām api śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau |
इति सर्वधातूनामेकैकशो ऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति ॥ (११।५)
iti sarvadhātūnāmekaikaśo 'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा कालयोगः स्वभावसंसिद्धिः आहारसौष्ठवम् अविघातश्चेति ॥ (१२।०)
kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā kālayogaḥ svabhāvasaṃsiddhiḥ āhārasauṣṭhavam avighātaśceti ||
तद्यथा बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च सुखश्च कालयोगः बीजक्षेत्रगुणसंपच् च आहारसंपच् च शरीरसंपच् च सात्म्यसंपच् च सत्त्वसंपच् च स्वभावसंसिद्धिश्च यौवनं च कर्म च संहर्षश्चेति ॥ (१३।२)
tadyathā balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca sukhaśca kālayogaḥ bījakṣetraguṇasaṃpac ca āhārasaṃpac ca śarīrasaṃpac ca sātmyasaṃpac ca sattvasaṃpac ca svabhāvasaṃsiddhiśca yauvanaṃ ca karma ca saṃharṣaśceti ||
तद्यथोष्मा वायुः क्लेदः स्नेहः कालः समयोगश्चेति ॥ (१४।२)
tadyathoṣmā vāyuḥ kledaḥ snehaḥ kālaḥ samayogaśceti ||
तत्र तु खल्वेषामूत्रादीनाम् आहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति । (१५।१)
tatra tu khalveṣāmūtrādīnām āhārapariṇāmakarāṇāṃ bhāvānāmime karmaviśeṣā bhavanti |
तद्यथा ऊष्मा पचति वायुरपकर्षति क्लेदः शैथिल्यमापादयति स्नेहो मार्दवं जनयति कालः पर्याप्तिम् अभिनिर्वर्तयति समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते ॥ (१५।२)
tadyathā ūṣmā pacati vāyurapakarṣati kledaḥ śaithilyamāpādayati sneho mārdavaṃ janayati kālaḥ paryāptim abhinirvartayati samayogastveṣāṃ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate ||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावम् आपद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम् ॥ (१६।०)
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvam āpadyante yathāsvamaviruddhāḥ viruddhāśca vihanyurvihatāśca virodhibhiḥ śarīram ||
शरीरगुणाः पुनर्द्विविधाः संग्रहेण मलभूताः प्रसादभूताश्च । (१७।१)
śarīraguṇāḥ punardvividhāḥ saṃgraheṇa malabhūtāḥ prasādabhūtāśca |
तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः । (१७।२)
tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ |
तद्यथा शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः परिपक्वाश्च धातवः प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते सर्वांस्तान् मले संचक्ष्महे इतरांस्तु प्रसादे गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन ॥ (१७।३)
tadyathā śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ paripakvāśca dhātavaḥ prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ ye cānye'pi keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante sarvāṃstān male saṃcakṣmahe itarāṃstu prasāde gurvādīṃśca dravāntān guṇabhedena rasādīṃśca śukrāntān dravyabhedena ||
तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति दोषस्वभावात् । (१८।१)
teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇo duṣṭā dūṣayitāro bhavanti doṣasvabhāvāt |
वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि । (१८।२)
vātādīnāṃ punardhātvantare kālāntare praduṣṭānāṃ vividhāśitapītīye'dhyāye vijñānānyuktāni |
एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम् । (१८।३)
etāvatyeva duṣṭadoṣagatiryāvat saṃsparśanāccharīradhātūnām |
प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम् । (१८।४)
prakṛtibhūtānāṃ tu khalu vātādīnāṃ phalamārogyam |
तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति ॥ (१८।५)
tasmādeṣāṃ prakṛtibhāve prayatitavyaṃ buddhimadbhiriti ||
शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक् । (१९।१)
śarīraṃ sarvathā sarvaṃ sarvadā veda yo bhiṣak |
आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम् ॥ (१९।२)
āyurvedaṃ sa kārtsnyena veda lokasukhapradam ||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः । (२०।१)
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṃ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ |
किंनु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति किमाहारश्च वर्तयति कथंभूतश्च निष्क्रामति कैश्चायमाहारोपचारैर् जातः सद्यो हन्यते कैर् अव्याधिरभिवर्धते किं चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न किं चास्य कालाकालमृत्य्वोर् भावाभावयोर् भगवान् अध्यवस्यति किं चास्य परमायुः कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति ॥ (२०।२)
kiṃnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate kukṣau kathaṃ cāntargatastiṣṭhati kimāhāraśca vartayati kathaṃbhūtaśca niṣkrāmati kaiścāyamāhāropacārair jātaḥ sadyo hanyate kair avyādhirabhivardhate kiṃ cāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna kiṃ cāsya kālākālamṛtyvor bhāvābhāvayor bhagavān adhyavasyati kiṃ cāsya paramāyuḥ kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti ||
तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच पूर्वम् उक्तम् एतद्गर्भावक्रान्तौ यथायमभिनिवर्तते कुक्षौ यास्य यदा संतिष्ठतेऽङ्गजातम् । (२१।१)
tamevamuktavantamagniveśaṃ bhagavān punarvasurātreya uvāca pūrvam uktam etadgarbhāvakrāntau yathāyamabhinivartate kukṣau yāsya yadā saṃtiṣṭhate'ṅgajātam |
विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां तानपि निबोधोच्यमानान् शिरःपूर्वम् अभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक् चेतनाधिष्ठानत्वात् नाभिरिति भद्रकाप्यः आहारागम इतिकृत्वा पक्वाशयगुदम् इति भद्रशौनकः मारुताधिष्ठानत्वात् हस्तपादमिति बडिशः तत्करणत्वात्पुरुषस्य इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा परोक्षत्वाद् अचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपद् इति धन्वन्तरिः तदुपपन्नं सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम् । (२१।२)
viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṃ santi sarveṣāṃ tānapi nibodhocyamānān śiraḥpūrvam abhinirvartate kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati sarvendriyāṇāṃ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak cetanādhiṣṭhānatvāt nābhiriti bhadrakāpyaḥ āhārāgama itikṛtvā pakvāśayagudam iti bhadraśaunakaḥ mārutādhiṣṭhānatvāt hastapādamiti baḍiśaḥ tatkaraṇatvātpuruṣasya indriyāṇīti janako vaidehaḥ tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā parokṣatvād acintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ sarvāṅgābhinirvṛttiryugapad iti dhanvantariḥ tadupapannaṃ sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām |
सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलम् अधिष्ठानं च केषांचिद् भावानाम् न च तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां तस्माद्धृदयप्रभृतीनां सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः तस्माद् यथाभूतदर्शनं साधु ॥ (२१।३)
sarvāṅgānāṃ hyasya hṛdayaṃ mūlam adhiṣṭhānaṃ ca keṣāṃcid bhāvānām na ca tasmāt pūrvābhinirvṛttireṣāṃ tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṃ sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttiḥ sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ tasmād yathābhūtadarśanaṃ sādhu ||
गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः संकुच्याङ्गान्यास्ते ऽन्तःकुक्षौ ॥ (२२।०)
garbhastu khalu mātuḥ pṛṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṃkucyāṅgānyāste 'ntaḥkukṣau ||
एर्न्￤ह्रुन्ग् देस् एम्ब्र्योस्व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर् मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल् लोमकूपायनैर् उपस्नेहः कश्चिन् नाभिनाड्ययनैः । (२३।१)
Ern￤hrung des Embryosvyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttir mātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ tadanantaraṃ hyasya kaścil lomakūpāyanair upasnehaḥ kaścin nābhināḍyayanaiḥ |
नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता नाड्यां चापरा अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये मातृहृदयं ह्यस्य ताम् अपराम् अभिसंप्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते स च सर्वरसवान् आहारः । (२३।२)
nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā nāḍyāṃ cāparā aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye mātṛhṛdayaṃ hyasya tām aparām abhisaṃplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate sa ca sarvarasavān āhāraḥ |
स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते स्वशरीरपुष्टये स्तन्याय गर्भवृद्धये च । (२३।३)
striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate svaśarīrapuṣṭaye stanyāya garbhavṛddhaye ca |
स तेनाहारेणोपष्टब्धः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्यन्तर्गतः ॥ (२३।४)
sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyantargataḥ ||
स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन एषा प्रकृतिः विकृतिः पुनरतोऽन्यथा । (२४।१)
sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā niṣkrāmatyapatyapathena eṣā prakṛtiḥ vikṛtiḥ punarato'nyathā |
तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टाव् अविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः ॥ (२५।०)
tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāv avikārakarau cābhivṛddhikarau bhavataḥ ||
ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्याम् अप्रतिष्ठितमूलः ॥ (२६।०)
tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṃ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyām apratiṣṭhitamūlaḥ ||
आप्तोपदेशाद् अद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच् चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते ॥ (२७।०)
āptopadeśād adbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāc cādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ samupalabhyante ||
कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोर् इदम् अध्यवसितं नः यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते न हि कालच्छिद्रमस्तीत्येके भाषन्ते । (२८।१)
kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayor idam adhyavasitaṃ naḥ yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate na hi kālacchidramastītyeke bhāṣante |
न ह्यछिद्रता सछिद्रता वा कालस्योपपद्यते कालस्वलक्षणस्वभावात् । (२८।३)
na hyachidratā sachidratā vā kālasyopapadyate kālasvalakṣaṇasvabhāvāt |
तत्राहुरपरे यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः स सर्वभूतानां सत्यः समक्रियत्वादिति । (२८।४)
tatrāhurapare yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditi |
यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति तच्च नोपपद्यते प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं विपर्यये चेष्टं प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थम् अभिसमीक्ष्य तद्यथा कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य अकालो वेति । (२८।८)
yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti tacca nopapadyate pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ viparyaye ceṣṭaṃ pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamartham abhisamīkṣya tadyathā kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya akālo veti |
लोके ऽप्येतद्भवति काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति काले शीतमकाले शीतं काले तपत्यकाले तपति काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति । (२८।९)
loke 'pyetadbhavati kāle devo varṣatyakāle devo varṣati kāle śītamakāle śītaṃ kāle tapatyakāle tapati kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti |
तस्मादुभयमस्ति काले मृत्युरकाले च नैकान्तिकमत्र । (२८।१०)
tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca naikāntikamatra |
यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणम् आयुः सर्वं स्यात् एवंगते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात् प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते । (२८।११)
yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṃ syāt evaṃgate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syāt pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante |
वाग्वस्तुमात्रम् एतद्वादम् ऋषयो मन्यन्ते नाकाले मृत्युरस्तीति ॥ (२८।१२)
vāgvastumātram etadvādam ṛṣayo manyante nākāle mṛtyurastīti ||
तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसंपत् सात्म्योपसेवनं चेति ॥ (३०।०)
tasya nimittaṃ prakṛtiguṇātmasaṃpat sātmyopasevanaṃ ceti ||
शरीरं यद्यथा तच्च वर्तते क्लिष्टमामयैः । (३१।२)
śarīraṃ yadyathā tacca vartate kliṣṭamāmayaiḥ |
यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः ॥ (३१।३)
yathā kleśaṃ vināśaṃ ca yāti ye cāsya dhātavaḥ ||
वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानाम् औषधं च यत् । (३२।१)
vṛddhihrāsau yathā teṣāṃ kṣīṇānām auṣadhaṃ ca yat |
परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया । (३३।१)
pariṇāmakarā bhāvā yā ca teṣāṃ pṛthak kriyā |
मलाख्याः सम्प्रसादाख्या धातवः प्रश्न एव च ॥ (३३।२)
malākhyāḥ samprasādākhyā dhātavaḥ praśna eva ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.