शार्ङ्गधरसंहितादीपिकाŚārṅgadharasaṃhitādīpikā

ŚSDīp zu ŚdhSaṃh, 2, 11, 35.2

23 of 108 · 52 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि इति ॥ (१।०)

sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi iti ||

2.0२.०

सूक्ष्मत्वमत्र कण्टकवेधिसंज्ञम् ॥ (२।०)

sūkṣmatvamatra kaṇṭakavedhisaṃjñam ||

3.0३.०

संस्वेदयेद्बुध इति अम्लेन काञ्जिकादिना वासरत्रयं दिनत्रितयं यावद्दोलायन्त्रेण स्वेदनं कुर्यादिति भावः ॥ (३।०)

saṃsvedayedbudha iti amlena kāñjikādinā vāsaratrayaṃ dinatritayaṃ yāvaddolāyantreṇa svedanaṃ kuryāditi bhāvaḥ ||

4.0४.०

पत्राणामिति शेषः ॥ (४।०)

patrāṇāmiti śeṣaḥ ||

5.0५.०

सम्यग्ग्रहणं ताम्रस्यातिदोषनिवृत्तिं सूचयति ॥ (५।०)

samyaggrahaṇaṃ tāmrasyātidoṣanivṛttiṃ sūcayati ||

6.0६.०

यद्यपि शुद्धिरस्य पूर्वं कथिता तथापि पुनः शोधनमस्य विषनिवृत्त्यर्थं कालिमापगमार्थं च विहितम् ॥ (६।०)

yadyapi śuddhirasya pūrvaṃ kathitā tathāpi punaḥ śodhanamasya viṣanivṛttyarthaṃ kālimāpagamārthaṃ ca vihitam ||

7.1७.१

यतः । (७।१)

yataḥ |

7.2७.२

न विषं विषमित्याहुस्ताम्रमेव महाविषम् । (७।२)

na viṣaṃ viṣamityāhustāmrameva mahāviṣam |

7.3७.३

विषस्य चैकदोषस्तु शुल्बदोषोऽष्टधा मतः ॥ (७।३)

viṣasya caikadoṣastu śulbadoṣo'ṣṭadhā mataḥ ||

8.0८.०

तद्यथा विषं मूर्छा विदाहश्च छर्दिः क्लेदनभेदने । (८।०)

tadyathā viṣaṃ mūrchā vidāhaśca chardiḥ kledanabhedane |

8.1८.१

सन्तापश्चारुचिश्चैव शुल्बदोषो विषोपमः । (८।१)

santāpaścāruciścaiva śulbadoṣo viṣopamaḥ |

8.2८.२

इति ॥ (८।२)

iti ||

9.0९.०

कालिमारहितम् अपि ॥ (९।०)

kālimārahitam api ||

10.0१०.०

शुकतुण्डकिंशुकाभं छेदे रक्तं तथा मृदुस्निग्धम् ॥ (१०।०)

śukatuṇḍakiṃśukābhaṃ chede raktaṃ tathā mṛdusnigdham ||

11.1११.१

ताम्रं भवति सकृष्णं तच्छुद्धं कालिमारहितम् । (११।१)

tāmraṃ bhavati sakṛṣṇaṃ tacchuddhaṃ kālimārahitam |

11.2११.२

अत एवाम्लेन पुनः शोधनमभिहितं न दोषः ॥ (११।२)

ata evāmlena punaḥ śodhanamabhihitaṃ na doṣaḥ ||

12.0१२.०

बुध इति तज्जात्यादिविशेषज्ञः ॥ (१२।०)

budha iti tajjātyādiviśeṣajñaḥ ||

13.0१३.०

यतस्तत् ताम्रं द्विविधम् ॥ (१३।०)

yatastat tāmraṃ dvividham ||

14.0१४.०

एकं म्लेच्छसंज्ञमपरं नेपालमिति ॥ (१४।०)

ekaṃ mlecchasaṃjñamaparaṃ nepālamiti ||

15.1१५.१

तथाहि । (१५।१)

tathāhi |

15.2१५.२

म्लेच्छं नेपालकं ताम्रं तयोर्नेपालमुत्तमम् । (१५।२)

mlecchaṃ nepālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam |

15.3१५.३

नेपालादन्यदेशोत्थं शुल्वं म्लेच्छमिति स्मृतम् । (१५।३)

nepālādanyadeśotthaṃ śulvaṃ mlecchamiti smṛtam |

15.4१५.४

सितकृष्णारुणच्छायं वान्तिभेदकरं च यत् । (१५।४)

sitakṛṣṇāruṇacchāyaṃ vāntibhedakaraṃ ca yat |

15.5१५.५

क्षालनाच्च पुनः कृष्णं ताम्रं म्लेच्छमुदाहृतम् । (१५।५)

kṣālanācca punaḥ kṛṣṇaṃ tāmraṃ mlecchamudāhṛtam |

15.6१५.६

सुस्निग्धं मृदुलं रक्तं विशोधनक्षमं गुरु । (१५।६)

susnigdhaṃ mṛdulaṃ raktaṃ viśodhanakṣamaṃ guru |

15.7१५.७

त्रिदोषहरणं श्रेष्ठं क्षाराम्लैर्नैति वैकृतिम् । (१५।७)

tridoṣaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ kṣārāmlairnaiti vaikṛtim |

15.8१५.८

तन्नेपालकमित्युक्तं देहलोहविधायकम् । (१५।८)

tannepālakamityuktaṃ dehalohavidhāyakam |

15.9१५.९

वान्तिभ्रान्तिज्वरहरं क्लेदभेदभ्रमापहम् । (१५।९)

vāntibhrāntijvaraharaṃ kledabhedabhramāpaham |

15.10१५.१०

इति ॥ (१५।१०)

iti ||

16.0१६.०

तत इति पश्चात् ॥ (१६।०)

tata iti paścāt ||

17.0१७.०

पादांशं सूतकमिति ॥ (१७।०)

pādāṃśaṃ sūtakamiti ||

18.0१८.०

सूतकं पारदं पादांशं ताम्रमानचतुर्थांशं यामं प्रहरमेकं यावद् अम्लेन जम्बीरनिम्बुकप्रभृतिरसेन मर्दयेत् इति भावः ॥ (१८।०)

sūtakaṃ pāradaṃ pādāṃśaṃ tāmramānacaturthāṃśaṃ yāmaṃ praharamekaṃ yāvad amlena jambīranimbukaprabhṛtirasena mardayet iti bhāvaḥ ||

19.0१९.०

पुनस्तेनैवाम्लेन घृष्टेन द्विगुणगन्धकेन कृत्वा लेपयेत् पत्राणीति शेषः ॥ (१९।०)

punastenaivāmlena ghṛṣṭena dviguṇagandhakena kṛtvā lepayet patrāṇīti śeṣaḥ ||

20.0२०.०

द्विगुणता रसपरिमाणात् ॥ (२०।०)

dviguṇatā rasaparimāṇāt ||

21.0२१.०

न तु ताम्रमानात् अस्मत्सम्प्रदाये तु गन्धकं बहुतरं योज्यं तेन ताम्रमानाद्द्विगुणमित्यर्थः ॥ (२१।०)

na tu tāmramānāt asmatsampradāye tu gandhakaṃ bahutaraṃ yojyaṃ tena tāmramānāddviguṇamityarthaḥ ||

22.1२२.१

अन्यत्राप्युक्तम् । (२२।१)

anyatrāpyuktam |

22.2२२.२

ताम्रपादेन सूतेन सार्धं पत्रं प्रलेपयेत् । (२२।२)

tāmrapādena sūtena sārdhaṃ patraṃ pralepayet |

22.3२२.३

ताम्राद्द्विगुणगन्धेन ह्यम्लपिष्टेन तत् पुनः । (२२।३)

tāmrāddviguṇagandhena hyamlapiṣṭena tat punaḥ |

22.4२२.४

लिप्त्वा ह्यधोर्ध्वगं देयं सुपिष्टां चाम्लपत्त्रिकाम् । (२२।४)

liptvā hyadhordhvagaṃ deyaṃ supiṣṭāṃ cāmlapattrikām |

22.5२२.५

तत् पिण्डं भाण्डगर्भे तु रुद्ध्वा चुल्ल्यां विपाचयेत् । (२२।५)

tat piṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā cullyāṃ vipācayet |

22.6२२.६

इत्यादि ॥ (२२।६)

ityādi ||

23.0२३.०

तस्य कुर्याच्च गोलकमिति तस्य ताम्रमयद्रव्यस्य मीनाक्षी मछेछी शब्दवाच्या ॥ (२३।०)

tasya kuryācca golakamiti tasya tāmramayadravyasya mīnākṣī machechī śabdavācyā ||

24.0२४.०

चाङ्गेरी अम्लपत्रिका प्रसिद्धा तत्कल्केनेति त्रयाणां द्रव्याणां व्यस्तानां मिलितानां वा कल्कं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ (२४।०)

cāṅgerī amlapatrikā prasiddhā tatkalkeneti trayāṇāṃ dravyāṇāṃ vyastānāṃ militānāṃ vā kalkaṃ vadanti tajjñāḥ ||

25.0२५.०

अङ्गुलोन्मितम् इति अङ्गुलोत्सेधं त्रयाणामेकस्य वा अङ्गुलमत्र मध्यमाङ्गुलिमध्यपर्वसंज्ञम् ॥ (२५।०)

aṅgulonmitam iti aṅgulotsedhaṃ trayāṇāmekasya vā aṅgulamatra madhyamāṅgulimadhyaparvasaṃjñam ||

26.0२६.०

रोधयेदित्यनेन विभूतिलवणाम्बुभिः कृत्वा शरावसन्धौ मुद्रां कारयेदिति भावः ॥ (२६।०)

rodhayedityanena vibhūtilavaṇāmbubhiḥ kṛtvā śarāvasandhau mudrāṃ kārayediti bhāvaḥ ||

27.0२७.०

भाण्डमुखे च कारयेत् ॥ (२७।०)

bhāṇḍamukhe ca kārayet ||

28.0२८.०

विभूतिर्गोमयभस्म लवणमत्र पांशुलवणम् ॥ (२८।०)

vibhūtirgomayabhasma lavaṇamatra pāṃśulavaṇam ||

29.0२९.०

अम्बु पानीयं क्रमवृद्धाग्निनेति मृदुमध्यखराग्निना शेषं सुबोधम् ॥ (२९।०)

ambu pānīyaṃ kramavṛddhāgnineti mṛdumadhyakharāgninā śeṣaṃ subodham ||

30.0३०.०

अथ च मारितस्यास्य शुद्ध्यर्थं विधिमप्याह स्वांगशीतलमुद्धृत्येत्यादि तत्ताम्रं स्वाङ्गशीतलं संगृह्य पश्चात् सूरणद्रवैः कृत्वा दिनमेकं संमर्द्य पश्चाद्गोलकं कृत्वा सघृतेनार्धगन्धककल्केन गोलकं लेपयित्वा तदनु मूषान्तर्धृत्वा निरोध्य च गजपुटे पचेत् ॥ (३०।०)

atha ca māritasyāsya śuddhyarthaṃ vidhimapyāha svāṃgaśītalamuddhṛtyetyādi tattāmraṃ svāṅgaśītalaṃ saṃgṛhya paścāt sūraṇadravaiḥ kṛtvā dinamekaṃ saṃmardya paścādgolakaṃ kṛtvā saghṛtenārdhagandhakakalkena golakaṃ lepayitvā tadanu mūṣāntardhṛtvā nirodhya ca gajapuṭe pacet ||

31.0३१.०

अनेन तत् क्षणेन भक्षणयोग्यं भवति अर्धगन्धकं ताम्रपरिमाणात् ॥ (३१।०)

anena tat kṣaṇena bhakṣaṇayogyaṃ bhavati ardhagandhakaṃ tāmraparimāṇāt ||

32.0३२.०

तेन ताम्रं भागद्वयं गन्धकमेकभागम् इत्यर्थः ॥ (३२।०)

tena tāmraṃ bhāgadvayaṃ gandhakamekabhāgam ityarthaḥ ||

33.0३३.०

घृतमपि गन्धकसाम्यं भवति ॥ (३३।०)

ghṛtamapi gandhakasāmyaṃ bhavati ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ŚSDīp zu ŚdhSaṃh, 2, 11, 35.2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit