शार्ङ्गधरसंहितादीपिकाŚārṅgadharasaṃhitādīpikā
ŚSDīp zu ŚdhSaṃh, 2, 11, 35.2
Select a line for its word-by-word analysis.
संस्वेदयेद्बुध इति अम्लेन काञ्जिकादिना वासरत्रयं दिनत्रितयं यावद्दोलायन्त्रेण स्वेदनं कुर्यादिति भावः ॥ (३।०)
saṃsvedayedbudha iti amlena kāñjikādinā vāsaratrayaṃ dinatritayaṃ yāvaddolāyantreṇa svedanaṃ kuryāditi bhāvaḥ ||
सम्यग्ग्रहणं ताम्रस्यातिदोषनिवृत्तिं सूचयति ॥ (५।०)
samyaggrahaṇaṃ tāmrasyātidoṣanivṛttiṃ sūcayati ||
यद्यपि शुद्धिरस्य पूर्वं कथिता तथापि पुनः शोधनमस्य विषनिवृत्त्यर्थं कालिमापगमार्थं च विहितम् ॥ (६।०)
yadyapi śuddhirasya pūrvaṃ kathitā tathāpi punaḥ śodhanamasya viṣanivṛttyarthaṃ kālimāpagamārthaṃ ca vihitam ||
तद्यथा विषं मूर्छा विदाहश्च छर्दिः क्लेदनभेदने । (८।०)
tadyathā viṣaṃ mūrchā vidāhaśca chardiḥ kledanabhedane |
शुकतुण्डकिंशुकाभं छेदे रक्तं तथा मृदुस्निग्धम् ॥ (१०।०)
śukatuṇḍakiṃśukābhaṃ chede raktaṃ tathā mṛdusnigdham ||
ताम्रं भवति सकृष्णं तच्छुद्धं कालिमारहितम् । (११।१)
tāmraṃ bhavati sakṛṣṇaṃ tacchuddhaṃ kālimārahitam |
अत एवाम्लेन पुनः शोधनमभिहितं न दोषः ॥ (११।२)
ata evāmlena punaḥ śodhanamabhihitaṃ na doṣaḥ ||
म्लेच्छं नेपालकं ताम्रं तयोर्नेपालमुत्तमम् । (१५।२)
mlecchaṃ nepālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam |
नेपालादन्यदेशोत्थं शुल्वं म्लेच्छमिति स्मृतम् । (१५।३)
nepālādanyadeśotthaṃ śulvaṃ mlecchamiti smṛtam |
क्षालनाच्च पुनः कृष्णं ताम्रं म्लेच्छमुदाहृतम् । (१५।५)
kṣālanācca punaḥ kṛṣṇaṃ tāmraṃ mlecchamudāhṛtam |
सुस्निग्धं मृदुलं रक्तं विशोधनक्षमं गुरु । (१५।६)
susnigdhaṃ mṛdulaṃ raktaṃ viśodhanakṣamaṃ guru |
त्रिदोषहरणं श्रेष्ठं क्षाराम्लैर्नैति वैकृतिम् । (१५।७)
tridoṣaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ kṣārāmlairnaiti vaikṛtim |
वान्तिभ्रान्तिज्वरहरं क्लेदभेदभ्रमापहम् । (१५।९)
vāntibhrāntijvaraharaṃ kledabhedabhramāpaham |
सूतकं पारदं पादांशं ताम्रमानचतुर्थांशं यामं प्रहरमेकं यावद् अम्लेन जम्बीरनिम्बुकप्रभृतिरसेन मर्दयेत् इति भावः ॥ (१८।०)
sūtakaṃ pāradaṃ pādāṃśaṃ tāmramānacaturthāṃśaṃ yāmaṃ praharamekaṃ yāvad amlena jambīranimbukaprabhṛtirasena mardayet iti bhāvaḥ ||
पुनस्तेनैवाम्लेन घृष्टेन द्विगुणगन्धकेन कृत्वा लेपयेत् पत्राणीति शेषः ॥ (१९।०)
punastenaivāmlena ghṛṣṭena dviguṇagandhakena kṛtvā lepayet patrāṇīti śeṣaḥ ||
न तु ताम्रमानात् अस्मत्सम्प्रदाये तु गन्धकं बहुतरं योज्यं तेन ताम्रमानाद्द्विगुणमित्यर्थः ॥ (२१।०)
na tu tāmramānāt asmatsampradāye tu gandhakaṃ bahutaraṃ yojyaṃ tena tāmramānāddviguṇamityarthaḥ ||
ताम्रपादेन सूतेन सार्धं पत्रं प्रलेपयेत् । (२२।२)
tāmrapādena sūtena sārdhaṃ patraṃ pralepayet |
ताम्राद्द्विगुणगन्धेन ह्यम्लपिष्टेन तत् पुनः । (२२।३)
tāmrāddviguṇagandhena hyamlapiṣṭena tat punaḥ |
लिप्त्वा ह्यधोर्ध्वगं देयं सुपिष्टां चाम्लपत्त्रिकाम् । (२२।४)
liptvā hyadhordhvagaṃ deyaṃ supiṣṭāṃ cāmlapattrikām |
तत् पिण्डं भाण्डगर्भे तु रुद्ध्वा चुल्ल्यां विपाचयेत् । (२२।५)
tat piṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā cullyāṃ vipācayet |
तस्य कुर्याच्च गोलकमिति तस्य ताम्रमयद्रव्यस्य मीनाक्षी मछेछी शब्दवाच्या ॥ (२३।०)
tasya kuryācca golakamiti tasya tāmramayadravyasya mīnākṣī machechī śabdavācyā ||
चाङ्गेरी अम्लपत्रिका प्रसिद्धा तत्कल्केनेति त्रयाणां द्रव्याणां व्यस्तानां मिलितानां वा कल्कं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ (२४।०)
cāṅgerī amlapatrikā prasiddhā tatkalkeneti trayāṇāṃ dravyāṇāṃ vyastānāṃ militānāṃ vā kalkaṃ vadanti tajjñāḥ ||
अङ्गुलोन्मितम् इति अङ्गुलोत्सेधं त्रयाणामेकस्य वा अङ्गुलमत्र मध्यमाङ्गुलिमध्यपर्वसंज्ञम् ॥ (२५।०)
aṅgulonmitam iti aṅgulotsedhaṃ trayāṇāmekasya vā aṅgulamatra madhyamāṅgulimadhyaparvasaṃjñam ||
रोधयेदित्यनेन विभूतिलवणाम्बुभिः कृत्वा शरावसन्धौ मुद्रां कारयेदिति भावः ॥ (२६।०)
rodhayedityanena vibhūtilavaṇāmbubhiḥ kṛtvā śarāvasandhau mudrāṃ kārayediti bhāvaḥ ||
विभूतिर्गोमयभस्म लवणमत्र पांशुलवणम् ॥ (२८।०)
vibhūtirgomayabhasma lavaṇamatra pāṃśulavaṇam ||
अम्बु पानीयं क्रमवृद्धाग्निनेति मृदुमध्यखराग्निना शेषं सुबोधम् ॥ (२९।०)
ambu pānīyaṃ kramavṛddhāgnineti mṛdumadhyakharāgninā śeṣaṃ subodham ||
अथ च मारितस्यास्य शुद्ध्यर्थं विधिमप्याह स्वांगशीतलमुद्धृत्येत्यादि तत्ताम्रं स्वाङ्गशीतलं संगृह्य पश्चात् सूरणद्रवैः कृत्वा दिनमेकं संमर्द्य पश्चाद्गोलकं कृत्वा सघृतेनार्धगन्धककल्केन गोलकं लेपयित्वा तदनु मूषान्तर्धृत्वा निरोध्य च गजपुटे पचेत् ॥ (३०।०)
atha ca māritasyāsya śuddhyarthaṃ vidhimapyāha svāṃgaśītalamuddhṛtyetyādi tattāmraṃ svāṅgaśītalaṃ saṃgṛhya paścāt sūraṇadravaiḥ kṛtvā dinamekaṃ saṃmardya paścādgolakaṃ kṛtvā saghṛtenārdhagandhakakalkena golakaṃ lepayitvā tadanu mūṣāntardhṛtvā nirodhya ca gajapuṭe pacet ||
अनेन तत् क्षणेन भक्षणयोग्यं भवति अर्धगन्धकं ताम्रपरिमाणात् ॥ (३१।०)
anena tat kṣaṇena bhakṣaṇayogyaṃ bhavati ardhagandhakaṃ tāmraparimāṇāt ||
तेन ताम्रं भागद्वयं गन्धकमेकभागम् इत्यर्थः ॥ (३२।०)
tena tāmraṃ bhāgadvayaṃ gandhakamekabhāgam ityarthaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.