शार्ङ्गधरसंहितादीपिकाŚārṅgadharasaṃhitādīpikā
ŚSDīp zu ŚdhSaṃh, 2, 12, 275.1
Select a line for its word-by-word analysis.
सूतः पारदः वज्रं हीरकं अहिः सीसकं मुक्ता प्रसिद्धा तारं रौप्यं हेम सुवर्णं असिताभ्रकं कृष्णाभ्रकं एतत्सर्वमपि मारितं ग्राह्यम् इत्यत्र व्यवहारः ॥ (२।०)
sūtaḥ pāradaḥ vajraṃ hīrakaṃ ahiḥ sīsakaṃ muktā prasiddhā tāraṃ raupyaṃ hema suvarṇaṃ asitābhrakaṃ kṛṣṇābhrakaṃ etatsarvamapi māritaṃ grāhyam ityatra vyavahāraḥ ||
इरिमेदो विट्खदिरः स च लोके रेओजशब्दवाच्यः तस्य त्वक् ग्राह्या ॥ (४।०)
irimedo viṭkhadiraḥ sa ca loke reojaśabdavācyaḥ tasya tvak grāhyā ||
अपरद्रव्यद्वयमपि मेलनार्थं द्विद्विकर्षं प्रत्येकं देयम् ॥ (५।०)
aparadravyadvayamapi melanārthaṃ dvidvikarṣaṃ pratyekaṃ deyam ||
तच्च प्रवालचूर्णं विद्रुमचूर्णं गन्धं गन्धकं मृगशृङ्गके मृगशृङ्गसम्पुटे तदौषधं धार्यमित्यभिप्रायः ॥ (६।०)
tacca pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ gandhaṃ gandhakaṃ mṛgaśṛṅgake mṛgaśṛṅgasampuṭe tadauṣadhaṃ dhāryamityabhiprāyaḥ ||
पश्चाद्भावनार्थं द्रव्याण्याह धातकी धातकीकुसुमानि काकोली स्वनामख्याता मधुकं मधुकयष्टी मांसी जटाख्यं सुगन्धद्रव्यम् ॥ (८।०)
paścādbhāvanārthaṃ dravyāṇyāha dhātakī dhātakīkusumāni kākolī svanāmakhyātā madhukaṃ madhukayaṣṭī māṃsī jaṭākhyaṃ sugandhadravyam ||
बलात्रयं प्रसिद्धम् तच्च बला अतिबला नागबलेति बिसं मृणालं भसीण्डशब्दवाच्यं लोके इङ्गुदं वृक्षेङ्गुदं द्राक्षा प्रसिद्धा पिप्पलवन्दाकमिति पिप्पलवृक्षस्य वन्दा वन्दा च विटपलग्नो गुल्मविशेषः एके पिप्पलवन्दाकं द्रव्यद्वयं वर्णयन्ति तत्र पिप्पलः पिप्पलत्वक् वन्दावृक्षः वन्दा प्रसिद्धा अपरे पिप्पलीवन्दाकमिति व्याख्यानयन्ति वाणः सहचरः एके वाणस्थाने वरीति पठन्ति पर्णीचतुष्टयमिति ॥ (९।०)
balātrayaṃ prasiddham tacca balā atibalā nāgabaleti bisaṃ mṛṇālaṃ bhasīṇḍaśabdavācyaṃ loke iṅgudaṃ vṛkṣeṅgudaṃ drākṣā prasiddhā pippalavandākamiti pippalavṛkṣasya vandā vandā ca viṭapalagno gulmaviśeṣaḥ eke pippalavandākaṃ dravyadvayaṃ varṇayanti tatra pippalaḥ pippalatvak vandāvṛkṣaḥ vandā prasiddhā apare pippalīvandākamiti vyākhyānayanti vāṇaḥ sahacaraḥ eke vāṇasthāne varīti paṭhanti parṇīcatuṣṭayamiti ||
माषपर्णी मुद्गपर्णी शालपर्णी पृष्ठिपर्णी चेति परूषकं फालसाशब्दवाच्यं कसेरुकं प्रसिद्धम् ॥ (१०।०)
māṣaparṇī mudgaparṇī śālaparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ kaserukaṃ prasiddham ||
मधूकं मधूकवृक्षपुष्पाणि वानरी कपिकच्छूः एतेषां स्वरसेन प्रत्येकं भावयेदित्यर्थः ॥ (११।०)
madhūkaṃ madhūkavṛkṣapuṣpāṇi vānarī kapikacchūḥ eteṣāṃ svarasena pratyekaṃ bhāvayedityarthaḥ ||
अथ चूर्णार्थं द्रव्याण्याह एलात्वक्पत्रकमित्यादि ॥ (१२।०)
atha cūrṇārthaṃ dravyāṇyāha elātvakpatrakamityādi ||
वांशी त्वक्क्षीरी वंशरोचना इति प्रसिद्धा अगरु प्रसिद्धम् केशरं नागकेशरं मुस्तं प्रसिद्धम् मृगमदः कस्तूरी कृष्णा पिप्पली जलं वालकं चन्द्रः कर्पूरः एतत्सकलं शाणमितं टङ्कप्रमाणं भक्षणार्थं रात्रौ निशामुखे ॥ (१३।०)
vāṃśī tvakkṣīrī vaṃśarocanā iti prasiddhā agaru prasiddham keśaraṃ nāgakeśaraṃ mustaṃ prasiddham mṛgamadaḥ kastūrī kṛṣṇā pippalī jalaṃ vālakaṃ candraḥ karpūraḥ etatsakalaṃ śāṇamitaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ rātrau niśāmukhe ||
अनुपानमाह द्विपलं क्षीरं पिबेत् कथम्भूतम् सितादीनां द्रव्यत्रयाणां चूर्णं मेलयित्वा कर्षमात्रं संगृह्य कर्षमानेन च घृतेन सह संमर्द्य तन्मिश्रितम् ॥ (१४।०)
anupānamāha dvipalaṃ kṣīraṃ pibet kathambhūtam sitādīnāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇaṃ melayitvā karṣamātraṃ saṃgṛhya karṣamānena ca ghṛtena saha saṃmardya tanmiśritam ||
सिता मत्स्यण्डी धात्री आमलकी विदारी विदारीकन्दः सुखितमानसः स्वस्थः नतु आतुरः तस्य विहितत्वात् न हानिं क्वापि गच्छतीति स पुरुषः ॥ (१५।०)
sitā matsyaṇḍī dhātrī āmalakī vidārī vidārīkandaḥ sukhitamānasaḥ svasthaḥ natu āturaḥ tasya vihitatvāt na hāniṃ kvāpi gacchatīti sa puruṣaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.