राजीति ॥ (१।०)

राजीरसोनेत्यादिना प्रथमतः स्वेदनसंस्कारविधिरारभ्यते ॥ (२।०)

यतः सन्ति भूयांसः संस्काराः ते के इत्यत्राह । (३।१)

संस्वेदनं मर्दनमूर्छने च उत्थापनं पातनबोधने च । (३।२)

नियामनं दीपनमेव चाष्टौ पूर्वं कृताः कर्मणि सूतकस्य । (३।३)

इति ॥ (३।४)

अन्यत्राप्युक्तम् । (४।१)

अष्टौ च रससंस्कारा द्रव्ये रासायने समाः । (४।२)

एते प्रथमं कार्याः स्युः पश्चात् सर्वत्र योजयेत् ॥ (४।३)

रसादिति रसशोधनकर्म यत्पूर्वमुक्तं तत्कर्मशब्दः उपस्कारादीन् प्रशंसयति ॥ (५।०)

यतः । (६।१)

सर्वोपस्करमादाय रसकर्म समारभेत् । (६।२)

इत्यादिवचनम् ॥ (६।३)

तथा हि । (७।१)

उपस्करं न यो वेत्ति तस्य सिद्धिः कथं भवेत् । (७।२)

इत्यपि ॥ (७।३)

तस्मादुपस्कराणि कतिपयानि लिख्यन्ते ॥ (८।०)

तद्यथा । (९।१)

तुलाभाजनं तच्च द्विविधं तुला घण्टकं चेति खल्वभाजनं तच्च त्रिविधं पाषाणखल्वं लोहखल्वं ताम्रखल्वं च कण्डनी सा च द्विविधा शिलाकण्डनी पाषाणकण्डनी च विचित्रखर्पराणि ताम्रादीनां भाजनानि मृण्मयानि च कोष्ठिका सा च त्रिविधा जालकोष्ठिका खर्परकोष्ठिका भूमिकोष्ठिका चेति भस्त्रिका सा च त्रिविधा चर्मभस्त्रिका कर्परभस्त्रिका मुखभस्त्रिका चेति नलिका सा च द्विविधा नलिका वक्रनलिका चेति ॥ (९।२)

नलिका लोहमयी वक्रनलिका मृण्मयी मूषा सा च द्विविधा पक्वा अपक्वा च अपक्वाया भेदो वज्रमूषायाः कुम्भकारेण सुमृत्तिकया कृता सा पक्वमूषा तयोर्भेदा यथा मूषा गोस्तना अन्धमूषा नलिकामूषा सम्पुटीमूषा ढोलीमूषा इष्टिकामूषा क्षारमूषा सैन्धवादिलवणमूषा खर्परमूषा कोकिलाख्यमूषा हेमतारताम्रलोहसीसकमूषादयः ॥ (१०।०)

सण्डिशश्च तद्द्विविधः पत्त्रसण्डिशः काकमुखसण्डिशश्चेति ॥ (११।०)

हस्तकुट्टकनिर्घातादयः सर्वाणि सुवर्णकारोपस्कराणि च ॥ (१२।०)

पुटं तच्चतुर्विधं तुषपुटं करीषपुटम् उपलपुटं खदिरादिकाष्ठपुटं चेति ॥ (१३।०)

यन्त्राणि च तद्यथा शिलायन्त्रं पाषाणयन्त्रं भूधरयन्त्रं वंशनलिकायन्त्रं गजदन्तभाजनयन्त्रं दोलायन्त्रम् अधःपातनयन्त्रम् ऊर्ध्वपातनयन्त्रं नियामकयन्त्रं डमरुकयन्त्रं कटाहयन्त्रं कांस्यभाजनयन्त्रं पातालयन्त्रं तुलायन्त्रं कच्छपयन्त्रं चक्रयन्त्रं चाकीयन्त्रं वालुकायन्त्रम् अग्निसोमयन्त्रं गन्धकटहिकायन्त्रं मूषायन्त्रं बाणयन्त्रं गरुडयन्त्रं सारणयन्त्रं जालिकायन्त्रं चारणयन्त्रादीनि अन्यान्यपि यथायोग्यं भवन्ति ॥ (१४।०)

तत्र तत्र एव ज्ञातव्यानि ॥ (१५।०)

तत्र तेष्वादौ स्वेदनविधिमाह । (१६।१)

राजीरसोनमूषायां रसं क्षिप्त्वा विबन्धयेत् । (१६।२)

इत्यादिव्याख्यानं सम्प्रदायतो लिख्यते ॥ (१६।३)

यथा राजीकादिकल्केन मूषां कृत्वा तत्र रसं मेलयित्वा उपरि कदलीदलैर्वेष्टयित्वा तदुपरि चतुर्गुणेन वस्त्रेण पोट्टलिकां बद्ध्वा काञ्जिकादिपूरिते भाण्डे दोलायन्त्रविधानेन स्वेदयेत् ॥ (१७।०)

यावद्दिनत्रयं भवति ॥ (१८।०)

दिनग्रहणेन रात्रिरपि गृह्यते तेनाहोरात्रं स्वेदयेदित्यभिप्रायः एतदपि विधानं तन्त्रान्तरे चोक्तं तद्यथा । (१९।१)

राजिका लवणं हिङ्गु चित्रकं व्योषसंयुतम् । (१९।२)

सूतपादमितं सर्वं स्वर्जिकाक्षारसंयुतम् ॥ (१९।३)

शिग्रुपत्ररसेनैव पिष्ट्वा कुण्डलिकाकृतम् । (२०।१)

कुर्याद्भूर्जदले सम्यगथवा कदलीदले ॥ (२०।२)

सुपक्वे च दृढे वापि वस्त्रखण्डे चतुर्गुणे । (२१।१)

रसं मध्ये विनिक्षिप्य बध्नीयात् तु सुपोट्टलीम् ॥ (२१।२)

क्षाराम्लमूत्रवर्गेण स्वेदयेच्च दिनत्रयम् । (२२।१)

तथा स्वेदः प्रकर्तव्यो मज्जिता पोट्टली यथा ॥ (२२।२)

भवेन्न च तलस्पर्शो भाण्डस्यापि कदाचन । (२३।१)

इति ॥ (२३।२)

दोलायन्त्रप्रमाणम् । (२४।१)

द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितोऽर्धस्य तस्य च । (२४।२)

मुखे तिर्यक्कृते दण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । (२४।३)

तं स्वेदयेन्मध्यगतं दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ (२४।४)

अथ प्रत्येकसंस्कारान्ते मर्दनमुक्तं तत्कर्म दर्शयन्नाह दिनैकं मर्दयेत् सूतं कुमारीसम्भवैर्द्रवैरित्यादि ॥ (२५।०)

एतेषां वक्ष्यमाणद्रव्याणां द्रवैः कृत्वा खल्वे सूतं मर्दयेत् तेन प्रत्येकरसेन कृत्वा दिनैकं मर्दयेदित्यर्थः ॥ (२६।०)

कुमारी प्रसिद्धा चित्रकं चित्रकजटा काकमाची लोके कामैया शब्दवाच्या त्रिफला हरीतक्यादिकम् एभिर्यन्त्रपूर्वकं संमर्द्य पश्चात् काञ्जिकैः प्रक्षाल्य शोधयेदित्यर्थः ॥ (२७।०)

काञ्जिकैरिति बहुवचनत्वेन जलेन तक्रेण वा क्षालनीयम् ॥ (२८।०)

तथाच तन्त्रान्तरे । (२९।१)

भवेद् एकैकसंस्कारप्रान्तेषु दृढमर्दनम् । (२९।२)

मर्दितं स्थापयेद् घर्मे यावच्छुष्कतरो भवेत् । (२९।३)

तक्रेण काञ्जिकेनाथ शुक्तेनोष्णोदकेन वा । (२९।४)

ततः सर्वं समानीय क्षालयेदिति बुद्धिमान् ॥ (२९।५)

तथा यन्त्रं प्रकुर्वीत यथा न क्षीयते रसः । (३०।१)

इति ॥ (३०।२)

अथ स्वेदनसंस्कारम् अभिधाय सम्प्रति मर्दनसंस्कारं दर्शयन्नाह ततः क्षिप्त्वा रसं खल्वे रसादर्धं च सैन्धवमित्यादि ॥ (३१।०)

तत इति ॥ (३२।०)

स्वेदनपूर्वकमर्दनानन्तरं तद्रसं खल्वे क्षिप्त्वा मर्दयेदिति ॥ (३३।०)

कैः कृत्वा वक्ष्यमाणसैन्धवप्रमुखद्रव्यैः एतन्मर्दनं तप्तखल्वेऽभिहितमिति सम्प्रदायः ॥ (३४।०)

तथाहि युक्तं सूतस्य सर्वस्य तप्तखल्वे विमर्दनम् ॥ (३५।०)

अजाशकृत्तुषाग्निं तु भूगर्भे त्रितयं क्षिपेत् । (३६।१)

तस्योपरि स्थितं खल्वं तप्तखल्वमिदं भवेत् । (३६।२)

इति ॥ (३६।३)

अथवा तीव्रघर्मे च कारयेच्च प्रमर्दनम् । (३७।१)

इति सम्प्रदायः ॥ (३७।२)

अनारतमिति अनालस्यं यथा भवति तथा मर्दयेदिति भावः ॥ (३८।०)

अनारतग्रहणेनापि अन्यविहितद्रव्यैरपि मर्दनीयं न दोषो ग्रन्थान्तरे दर्शनात् ॥ (३९।०)

तथाहि । (४०।१)

क्षाराम्लैर्लवणैर् मूत्रैर् विषैर् उपविषैस्तथा । (४०।२)

दिव्यौषधिसमूहेन मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥ (४०।३)

अनुक्तमानानां मर्दनार्थद्रव्याणां च परिमाणं ग्रन्थान्तराद् अवगन्तव्यम् ॥ (४१।०)

तद्यथा । (४२।१)

पारदस्य कलांशेन भेषजेन प्रमर्दयेत् । (४२।२)

द्रव्येण यावता सर्वं प्लुतं भवति मर्दने । (४२।३)

इति ॥ (४२।४)

इदानीं मर्दनसंस्कारादनन्तरं मूर्छनसंस्कारविधिम् आह ततो राजी रसोनश्चेत्यादि ॥ (४३।०)

तत इति मर्दनसंस्काराद् अनन्तरम् ॥ (४४।०)

राजी राजिका रसोनः लसुन इति प्रसिद्धः मुख्यश्च नवसादर इति नवसादरश् चुलिकालवणः मुख्यः श्रेष्ठो ग्राह्य इत्यर्थः ॥ (४५।०)

तस्य श्रेष्ठता पैगामीशब्दवाच्या प्रसिद्धा ॥ (४६।०)

तद्वद् इति ॥ (४७।०)

मर्दनोक्तप्रकारेण मर्द्यं तुषाम्बुनेति ॥ (४८।०)

काञ्जिकेन कृत्वा क्षालनं स्वेदनं च पूर्ववत् कार्यं रसस्योत्थापनार्थं यतो मूर्छनानन्तरम् उत्थापनमपि कार्यमिति सर्वत्र ॥ (४९।०)

तथाहि । (५०।१)

उत्थितः काञ्जिकस्वेदात् पातयेत् खल्वसंयुतम् । (५०।२)

इति संप्रदायः ॥ (५०।३)

यथा । (५१।१)

दोलास्वेदं प्रकुर्वीत मधुक्षाराम्लमूत्रकैः । (५१।२)

उत्थाप्य मूर्छयेत् पश्चात् त्रिवारं च पुनः पुनः । (५१।३)

इति ॥ (५१।४)

अथवा । (५२।१)

ततः खल्वेन तप्तेन अम्लेनोत्थापयेद्रसम् । (५२।२)

क्षारा मुखकराः सर्वे सर्वे ह्यम्लाः प्रबोधकाः । (५२।३)

इति ॥ (५२।४)

मूर्छनोत्थापनविधिम् अभिधाय सम्प्रति पातनान्याह ततः संशोष्य चक्राभमित्यादि ॥ (५३।०)

तत इति मूर्छनोत्थापनानन्तरम् ॥ (५४।०)

संशोष्येति ॥ (५५।०)

एके संशोष्येत्यनेन मूर्छितमेव रसं चक्राभं कृत्वा पातयेदिति व्याख्यानयन्ति तन्न संमतं बहुसम्प्रदायेषु मूर्छितस्योत्थापनं कृत्वा पश्चादुक्तद्रव्यैः सह पिष्टिकां कृत्वा चक्रिकां कुर्यादित्यभिप्रायः ॥ (५६।०)

अन्यत्राप्युक्तम् । (५७।१)

भागास्त्रयो रसस्यार्कचूर्णपादांशसंयुतम् । (५७।२)

दत्त्वाम्लं मर्दयेत् तावद्यावत् पिष्टिः प्रजायते । (५७।३)

यदा न जायते पिष्टिः किंचित् तुत्थं तदा क्षिपेत् । (५७।४)

इति सर्वत्र ॥ (५७।५)

पिष्टिकृतरसचक्री हिङ्गुना लिप्त्वा धार्या ॥ (५८।०)

हिङ्गुमानमपि षोडशांशं पारदपरिमाणात् द्विस्थालीसम्पुट इति ॥ (५९।०)

विख्यातं लवणपूरणं सम्प्रदायदर्शनाद् बोद्धव्यम् ॥ (६०।०)

दृढतरां मुद्रामिति मुद्रात्र साम्प्रदायिकी कार्या यथा गुरुसकाशाद्वा दृष्ट्वा ॥ (६१।०)

तथा अथवा सद्बुद्धीनां ज्ञापनार्थं सदाभ्यस्ता मुद्रात्र लिख्यन्ते तथा च । (६२।१)

वल्मीकमृत्तिकायारपूरणं लोहकिट्टकम् । (६२।२)

श्वेतपाषाणकं चैव तत्सर्वं चूर्णयेत् समम् ॥ (६२।३)

सर्वतुल्यं विषं दग्धं सर्वं तोयैर्विमर्दयेत् । (६३।१)

मूषादिसम्पुटं कुर्यात् सर्वसन्धिप्रलेपने ॥ (६३।२)

अथवा । (६४।१)

तुषं भागद्वयं ग्राह्यं भागैकं वस्त्रखण्डकम् । (६४।२)

मृदश्चतुर्गुणो भागो जलं दत्त्वा प्रमर्दयेत् ॥ (६४।३)

नरकेशं शणं किंचित् दत्त्वा तावत् प्रकुट्टयेत् । (६५।१)

यावत् सिक्थसमाभासं मृत्पिण्डं जायते तदा ॥ (६५।२)

यथा न शुष्कतां याति तथा यन्त्रं समाचरेत् । (६६।१)

एवं सप्तदिनाद् ऊर्ध्वं मृदं योगे प्रयोजयेत् ॥ (६६।२)

कूपिकादिविलेपार्थं यन्त्रार्थं च भिषक् क्रमात् ॥ (६७।०)

अपरमपि । (६८।१)

हरीतकीटङ्कणपर्णचूर्णं खरी गुडं पांशु पटुं समांशम् । (६८।२)

वल्मीकमृत् सर्वसमा तदर्धं वस्त्रं तथा गोमयकं च सर्वम् ॥ (६८।३)

जलेन मर्द्यं मदनोपमं तद् यन्त्रादिसन्धौ विनिवेशनीयम् । (६९।१)

इति ॥ (६९।२)

अपराण्यपि । (७०।१)

लोहकिट्टं तुषं दग्धं शुक्तिचूर्णं च कर्करा । (७०।२)

एतानि समभागानि तावद्भागेन मृत्तिका ॥ (७०।३)

कर्पटेन समायुक्ता सा हि वज्रोपमा भवेत् । (७१।१)

दग्धतुषस्यैकभागो मृद्भागत्रयमेव च ॥ (७१।२)

कर्पटं शणसंयुक्तं वज्रमृत्स्नेति योजयेत् । (७२।१)

इष्टकाचूर्णभागैकं समभागा तु मृत्तिका ॥ (७२।२)

मूषाबन्धः प्रकर्तव्यो धमनाद्वज्रतां व्रजेत् । (७३।१)

भागैकं लोहकिट्टस्य तुषदग्धद्वयं तथा ॥ (७३।२)

मृद्भागत्रयसंयुक्तं किंचित् कूप्यं प्रदापयेत् । (७४।१)

एकत्र कुट्टयेत् सर्वं मृत्तिका वज्रवद्भवेत् ॥ (७४।२)

निषिञ्चेदम्बुनोपरि ॥ (७५।०)

इति ॥ (७६।०)

उपरि अम्बुना निषिञ्चेदिति कोऽर्थः तत्स्थालीसम्पुटयन्त्रं चुल्ल्यां निधायाग्निं प्रज्वाल्य तदुपरि शीतं जलं पुनः पुनः क्षिपेदित्यभिप्रायः ॥ (७७।०)

सजलवस्त्रखण्डम् अपि तदुपरि धार्यमिति सम्प्रदायः ॥ (७८।०)

अन्यत्राप्युक्तम् । (७९।१)

संरुध्य भाण्डद्वयगर्भमध्ये पिष्टिं ततः सम्पुटमव्रणं तम् । (७९।२)

निवेश्य चुल्ल्यां तु शनैः प्रदीपप्रमाणम् अस्याद्यतले विदध्यात् ॥ (७९।३)

अग्निं शिरस्यस्य जलार्द्रमेकं वस्त्रं क्षिपेदल्पमनुष्णमेव । (८०।१)

इति ॥ (८०।२)

दोषविवर्जित इति यद्ग्रहणं वृन्तं तत्सर्वं दोषरहितः पारदः एभिः पञ्चभिः संस्कारोपायैरेव भवतीत्यस्याभिप्रायः ॥ (८१।०)

तस्मात् पञ्चैव संस्कारा अनेनात्र स्वीकृताः ॥ (८२।०)

के ते दोषाः तथाहि । (८३।१)

मलं विषं वह्निगुरुत्वचापलं नैसर्गिकं दोषमुशन्ति तज्ज्ञाः । (८३।२)

उपाधिकौ द्वौ त्रपुनागसम्भवौ रसेन्द्रराजे कथयन्ति वैद्याः ॥ (८३।३)

ननु पातनत्रयेणैव नागवङ्गकृतदोषो विनष्टो भवति नान्यैः तथाहि । (८४।१)

मिश्रितौ चेद्रसे नागवङ्गौ विक्रयहेतुना । (८४।२)

स्यात् ताभ्यां कृत्रिमो दोषस्तन्मुक्तिः पातनत्रयात् । (८४।३)

इति ॥ (८४।४)

तत्कथम् अत्र पञ्चभिरेव सर्वदोषविवर्जितो भवति सत्यम् ऊर्ध्वपातनान्तर्गतम् अधस्तिर्यक्पातनम् अस्तीति तस्याभिप्रायः तत्पातनद्वयं तन्त्रान्तराद् अवगन्तव्यम् ॥ (८५।०)

अथवा । (८६।१)

अथोर्ध्वपिठरीमध्ये लग्नो ग्राह्यो रसोत्तमः । (८६।२)

इत्यत्राथग्रहणेनावशिष्टसंस्काराणि सूच्यन्ते तानि च पातनबोधननियामकानीत्यदोषः ॥ (८६।३)

अथ केषांचिज् ज्ञापनार्थं प्रसङ्गतः पातनत्रयमाह ऊर्ध्वपातनमत्रैव कथितम् ॥ (८७।०)

अधःपातनं तिर्यक्पातनं च दर्शयन्नाह तथा च तन्त्रान्तरे । (८८।१)

कटाहं नूतनं कृत्वा तस्याधो लेपयेद्रसम् ॥ (८८।२)

द्विगुणेन च गन्धेन जारयेद् ब्रध्नकादयः ॥ (८९।०)

वस्त्रान्तानि मृदा लिप्त्वा जलं स्थाल्युपरि न्यसेत् । (९०।१)

स्थालीकटाहयोः सन्धिं लेपयेत् सुदृढं मृदा ॥ (९०।२)

कटाहोपरि कर्तव्यम् उपलाग्निप्रदीपनम् । (९१।१)

जलमध्ये रसो याति शुद्धं तिष्ठति ब्रध्नके ॥ (९१।२)

शुल्वाद् रसो रसात्ताम्रं पातनीयं पृथक्कृतम् । (९२।१)

ससूतभाण्डवदने ऽप्यन्यन्मिलति भाण्डकम् ॥ (९२।२)

तथा सन्धिर् द्वयोः कार्या पातनत्रययन्त्रके । (९३।१)

जलस्थाने काञ्जिकं च दापयेन्नात्र संशयः । (९३।२)

इति ॥ (९३।३)

तिर्यक्पातनमप्याह तथा हि । (९४।१)

घटे रसं विनिक्षिप्य सजलं घटमन्यकम् । (९४।२)

तिर्यङ्मुखं द्वयोः कुर्यात् तन्मुखं रोधयेत् सुधीः ॥ (९४।३)

रसाधो ज्वालयेदग्निं यावत् सूतो जलं विशेत् । (९५।१)

तिर्यक्पातनमित्युक्तं सिद्धैर् नागार्जुनादिभिः । (९५।२)

इति ॥ (९५।३)

अथापराण्यपि प्रसङ्गतो लिख्यन्ते तथाहि । (९६।१)

स्थूलसैन्धवपोट्टल्यां कार्यं मूषापुटद्वयम् । (९६।२)

स्थापयित्वा रसं तत्र नवसारं कलांशकम् । (९६।३)

सन्धिं निरुध्य यत्नेन वेष्टयेत् कर्पटं मृदा । (९६।४)

स्थापयेद्भूधरे यन्त्रे वह्निं कुर्याद्दिनत्रयम् । (९६।५)

यन्त्रादुद्धृत्य सूतोऽसौ स्वेदयेत् तदनन्तरम् । (९६।६)

बीजपूरफलं वाथ वृन्तं संत्यज्य कारयेत् ॥ (९६।७)

सैन्धवेन समं सूतं तस्य मध्यं विनिक्षिपेत् । (९७।१)

स्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे ह्यम्लवर्गे दिनत्रयम् ॥ (९७।२)

एवं ह्यग्निसहो जातो रसेन्द्रः सर्वकर्मसु । (९८।१)

इति नियामकम् ॥ (९८।२)

अथ बोधनमाह । (९९।१)

अथ सूतं समुद्धृत्य काचकूप्ये विनिक्षिपेत् । (९९।२)

शुक्ताम्लेनाथ सम्पूर्य द्वारे मुद्रां प्रदापयेत् ॥ (९९।३)

स्थापयेद्भूधरे यन्त्रे स्वेदयेद्दिनसप्तकम् । (१००।१)

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य कषायैः स्वेदयेत् पुनः ॥ (१००।२)

दिनत्रयं सारनालैः स्वेद्यश्चाञ्चल्यशान्तये । (१०१।२)

इति बोधनम् ॥ (१०१।३)

अथ दीपनमाह । (१०२।१)

लवणं राजिकाहिङ्गुकन्याक्षारचतुष्टयम् । (१०२।२)

त्र्यूषणं लसुनं चैव मातुलुङ्गरसप्लुतम् ॥ (१०२।३)

पिण्डमध्ये रसं कृत्वा स्वेदयेत् सप्तधा पुनः । (१०३।१)

अनुद्गारी भवेत्तेन ग्रासाजीर्णे ऽपि जीर्यति ॥ (१०३।२)

अनेनैव भवेच्छुद्धः सर्वदोषविवर्जितः । (१०४।१)

अथवा । (१०४।२)

करितुण्डगरुडी ऋषिच्छटा कन्यका कुमारिका च वायसी । (१०४।३)

आसुरी च विजया जया तथा वह्निदीपनकराश्च सूतके । (१०४।४)

इत्यष्टौ संस्काराः संक्षेपेणोक्ताः ॥ (१०४।५)