शार्ङ्गधरसंहितादीपिकाŚārṅgadharasaṃhitādīpikā
ŚSDīp zu ŚdhSaṃh, 2, 12, 96.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ मृगाङ्कपोट्टलीरसं व्याचष्टे भूर्जवदिति ॥ (१।०)
atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaṃ vyācaṣṭe bhūrjavaditi ||
भूर्जो वृक्षविशेषः तस्य त्वक् तदाकाराणि तनुपत्राणि ॥ (२।०)
bhūrjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tadākārāṇi tanupatrāṇi ||
तनुग्रहणेन यथा अङ्गादीनां मनोहरार्थं स्वर्णकाराः कुर्वन्ति तद्वदत्रापि कार्याणीत्यर्थः ॥ (३।०)
tanugrahaṇena yathā aṅgādīnāṃ manoharārthaṃ svarṇakārāḥ kurvanti tadvadatrāpi kāryāṇītyarthaḥ ||
सूक्ष्माणीति तानि तनुपत्राणि तिलवत् खण्डितानि कृत्वेत्यर्थः ॥ (४।०)
sūkṣmāṇīti tāni tanupatrāṇi tilavat khaṇḍitāni kṛtvetyarthaḥ ||
सूतेन पारदेन समं संगृह्य खल्वे क्षिप्त्वा मर्दनीयम् ॥ (५।०)
sūtena pāradena samaṃ saṃgṛhya khalve kṣiptvā mardanīyam ||
चतुर्विधा भवति । (७।०)
काञ्चनारो वृक्षविशेषः प्रसिद्ध एव ज्वालामुखी जयन्ती सा चतुर्विधा भवति ॥ (७।०)
caturvidhā bhavati |
kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati ||
श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा ज्वालामुखी भवेत् । (८।२)
śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet |
लाङ्गली कलहारिका यावद्भवति पिष्टिकेति कोऽर्थः तत् सुवर्णरसद्रव्यं यावद् द्रवत्वं प्राप्य पिष्टिका स्यात् तावद्रसैर् मर्दनीयम् ॥ (९।०)
lāṅgalī kalahārikā yāvadbhavati piṣṭiketi ko'rthaḥ tat suvarṇarasadravyaṃ yāvad dravatvaṃ prāpya piṣṭikā syāt tāvadrasair mardanīyam ||
अस्मत्सम्प्रदाये तु पूर्वोक्तशोधितरसे सुवर्णपत्राणि दत्त्वा तदनु ईषद्गन्धरजो दत्त्वा उपरि पात्रं संस्थाप्य गाढं मर्दयेत् यावद् घनभस्मवद् भवति पश्चादुक्तरसैः सह संमर्द्य गोलकार्थं पिष्टिकां कारयेदित्यर्थः ॥ (१०।०)
asmatsampradāye tu pūrvoktaśodhitarase suvarṇapatrāṇi dattvā tadanu īṣadgandharajo dattvā upari pātraṃ saṃsthāpya gāḍhaṃ mardayet yāvad ghanabhasmavad bhavati paścāduktarasaiḥ saha saṃmardya golakārthaṃ piṣṭikāṃ kārayedityarthaḥ ||
ततो हेम्नश्चतुर्थांशं टङ्कणं तत्र निक्षिपेत् इति ॥ (११।०)
tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet iti ||
ततः पिष्टीकरणानन्तरं तत्र पिष्टीकृतद्रव्ये टङ्कणं सौभाग्यक्षारं हेम्नः सुवर्णस्य चतुर्थांशं क्षिपेत् तेन यदा सुवर्णं चतुःशाणं भवति तदा टङ्कणं शाणमेकमित्यर्थः ॥ (१२।०)
tataḥ piṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra piṣṭīkṛtadravye ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ hemnaḥ suvarṇasya caturthāṃśaṃ kṣipet tena yadā suvarṇaṃ catuḥśāṇaṃ bhavati tadā ṭaṅkaṇaṃ śāṇamekamityarthaḥ ||
शोधितमौक्तिकचूर्णं सुवर्णपरिमाणाद्द्विगुणं संगृह्य मेलयेदिति भावः ॥ (१४।०)
śodhitamauktikacūrṇaṃ suvarṇaparimāṇāddviguṇaṃ saṃgṛhya melayediti bhāvaḥ ||
तेषु पूर्वोक्तद्रव्येषु सर्वसमं समस्तद्रव्यसाम्यं गन्धकं क्षिप्त्वा सर्वमेकत्र मर्दयेद् इत्यभिप्रायः ॥ (१५।०)
teṣu pūrvoktadravyeṣu sarvasamaṃ samastadravyasāmyaṃ gandhakaṃ kṣiptvā sarvamekatra mardayed ityabhiprāyaḥ ||
सर्वसममिति सर्वं पारदसुवर्णटङ्कणमौक्तिकमित्यर्थः ॥ (१७।०)
sarvasamamiti sarvaṃ pāradasuvarṇaṭaṅkaṇamauktikamityarthaḥ ||
तेषां कृत्वा ततो गोलं वासोभिः परिवेष्टयेदिति हस्तपाठ्यां तु तद्गोलकरूपं द्रव्यं पूर्वं शरावसम्पुटे कृत्वा तत्सन्धौ साम्प्रदायिकीं मुद्रां च दत्त्वा तद्भाण्डं गजपुटविधानेन पुटेत् ॥ (१८।०)
teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayediti hastapāṭhyāṃ tu tadgolakarūpaṃ dravyaṃ pūrvaṃ śarāvasampuṭe kṛtvā tatsandhau sāmpradāyikīṃ mudrāṃ ca dattvā tadbhāṇḍaṃ gajapuṭavidhānena puṭet ||
पश्चात् स्वाङ्गशीतत्वं द्रव्यं संगृह्य यावत्परिमाणं पारदं पूर्वं तावत्परिमाणम् अन्यद् गन्धकं च दत्त्वा संमर्द्य च पूर्ववत् पुटेत् मर्दनमत्र पूर्वोक्तरसैर् एवं सिद्धो भवति ॥ (१९।०)
paścāt svāṅgaśītatvaṃ dravyaṃ saṃgṛhya yāvatparimāṇaṃ pāradaṃ pūrvaṃ tāvatparimāṇam anyad gandhakaṃ ca dattvā saṃmardya ca pūrvavat puṭet mardanamatra pūrvoktarasair evaṃ siddho bhavati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.