सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya
SKBh zu SāṃKār, 21.2
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरुषस्य प्रधानेन सह संयोगो दर्शनार्थम् । (१।१)
puruṣasya pradhānena saha saṃyogo darśanārtham |
प्रकृतिं महदादिकार्यं भूतादिपर्यन्तं पुरुषः पश्यति । (१।२)
prakṛtiṃ mahadādikāryaṃ bhūtādiparyantaṃ puruṣaḥ paśyati |
एतदर्थं प्रधानस्यापि पुरुषेण संयोगः कैवल्यार्थम् । (१।३)
etadarthaṃ pradhānasyāpi puruṣeṇa saṃyogaḥ kaivalyārtham |
स च संयोगः पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि द्रष्टव्यः । (१।४)
sa ca saṃyogaḥ paṅgvandhavad ubhayor api draṣṭavyaḥ |
एतौ द्वावपि गच्छन्तौ महता सामर्थ्येनाटव्यां सार्थस्य स्तेनकृताद् उपप्लवात् स्वबन्धुपरित्यक्तौ दैवाद् इतश्चेतश्च चेरतुः । (१।६)
etau dvāvapi gacchantau mahatā sāmarthyenāṭavyāṃ sārthasya stenakṛtād upaplavāt svabandhuparityaktau daivād itaścetaśca ceratuḥ |
पुनस्तयोः स्ववचसोर् विश्वस्तत्वेन संयोगो गमनार्थं दर्शनार्थं च भवति । (१।८)
punastayoḥ svavacasor viśvastatvena saṃyogo gamanārthaṃ darśanārthaṃ ca bhavati |
एवं शरीरारूढपङ्गुदर्शितेन मार्गेणान्धो याति पङ्गुश्चान्धस्कन्धारूढः । (१।१०)
evaṃ śarīrārūḍhapaṅgudarśitena mārgeṇāndho yāti paṅguścāndhaskandhārūḍhaḥ |
एवं पुरुषे दर्शनशक्तिर् अस्ति पङ्गुवन्न क्रिया प्रधाने क्रियाशक्तिर् अस्त्यन्धवन्न दर्शनशक्तिः । (१।११)
evaṃ puruṣe darśanaśaktir asti paṅguvanna kriyā pradhāne kriyāśaktir astyandhavanna darśanaśaktiḥ |
यथा वानयोः पङ्ग्वन्धयोः कृतार्थयोर्विभागो भविष्यतीप्सितस्थानप्राप्तयोर् एवं प्रधानम् अपि पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते । (१।१२)
yathā vānayoḥ paṅgvandhayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyatīpsitasthānaprāptayor evaṃ pradhānam api puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivartate |
पुरुषो ऽपि प्रधानं दृष्ट्वा कैवल्यं गच्छति । (१।१३)
puruṣo 'pi pradhānaṃ dṛṣṭvā kaivalyaṃ gacchati |
तेन संयोगेन कृतस् तत्कृतः सर्गः सृष्टिः । (१।१६)
tena saṃyogena kṛtas tatkṛtaḥ sargaḥ sṛṣṭiḥ |
यथा स्त्रीपुरुषसंयोगात् सुतोत्पत्तिस् तथा प्रधानपुरुषसंयोगात् सर्गस्योत्पत्तिः । (१।१७)
yathā strīpuruṣasaṃyogāt sutotpattis tathā pradhānapuruṣasaṃyogāt sargasyotpattiḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.