भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते सांसिद्धिकाः प्रकृता वैकृताश्च । (१।१)

तत्र सांसिद्धिका यथा । (१।२)

भगवतः कपिलस्यादिसर्ग उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति । (१।३)

प्राकृताः कथ्यन्ते । (१।४)

ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्राः सनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारा बभूवुः । (१।५)

तेषाम् उत्पन्नकार्यकारणानां शरीरिणां षोडशवर्षाणाम् एते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नास्तस्माद् एते प्रकृताः । (१।६)

तथा वैकृता यथाचार्यमूर्तिं निमित्तं कृत्वास्मदादीनां ज्ञानम् उत्पद्यते । (१।७)

ज्ञानाद् वैराग्यं वैराग्याद् धर्मो धर्माद् ऐश्वर्यम् इति । (१।८)

आचार्यमूर्तिरपि विकृतिर् इति तस्माद् वैकृता एते भावा उच्यन्ते यैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरति । (१।९)

एते चत्वारो भावाः सात्त्विकाः । (१।१०)

तामसा विपरीताः । (१।११)

सात्त्विकम् एतद् रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम् इत्यत्र व्याख्याताः । (१।१२)

एवम् अष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति । (१।१३)

अष्टौ भावाः क्व वर्तन्ते दृष्टाः करणाश्रयिणः । (१।१४)

बुद्धिः करणं तदाश्रयिणः । (१।१५)

एतद् उक्तम् अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानम् इति । (१।१६)

कार्यं देहस् तदाश्रयाः कललाद्या ये मातृजा इत्युक्ताः । (१।१७)

शुक्रशोणितसंयोगे विवृद्धिहेतुकाः कललाद्या बुद्बुदमांसपेशीप्रभृतयस्तथा कौमारयौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्ते । (१।१८)

अतः कार्याश्रयिण उच्यन्ते ऽन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते । (१।१९)

निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनेति यद् उक्तम् अत्रोच्यन्ते ॥ (१।२०)