अध्यवसायो बुद्धिलक्षणम् । (१।१)

अध्यवसानम् अध्यवसायः । (१।२)

यथा बीजे भविष्यद्वृत्तिको ऽङ्कुरस् तद्वद् अध्यवसायः । (१।३)

अयं घटो ऽयं पट इत्येवं सति या सा बुद्धिर् इति लक्ष्यते । (१।४)

सा च बुद्धिर् अष्टाङ्गिका सात्त्विकतामसरूपभेदात् । (१।५)

तत्र बुद्धेः सात्त्विकं रूपं चतुर्विधं भवति धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं चेति । (१।६)

तत्र धर्मो नाम दयादानयमनियमलक्षणः । (१।७)

तत्र यमा नियमाश्च पातञ्जले ऽभिहिताः । (१।८)

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः । (१।९)

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः । (१।१०)

ज्ञानं प्रकाशो ऽवगमो भानम् इति पर्यायाः । (१।११)

तच्च द्विविधं बाह्यम् आभ्यन्तरं चेति । (१।१२)

तत्र बाह्यं नाम वेदाः शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तछन्दोज्योतिषाख्यषडङ्गसहिताः पुराणानि न्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति । (१।१३)

आभ्यन्तरं प्रकृतिपुरुषज्ञानम् । (१।१४)

इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थायं पुरुषः सिद्धो निर्गुणो व्यापी चेतन इति । (१।१५)

तत्र बाह्यज्ञानेन लोकपङ्क्तिर् लोकानुराग इत्यर्थः । (१।१६)

आभ्यन्तरेण ज्ञानेन मोक्ष इत्यर्थः । (१।१७)

वैराग्यम् अपि द्विविधं बाह्यम् आभ्यन्तरं च । (१।१८)

बाह्यं दृष्टविषयवैतृष्ण्यम् अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोषदर्शनाद् विरक्तस्य । (१।१९)

आभ्यन्तरं प्रधानम् अप्यत्र स्वप्नेन्द्रजालसदृशम् इति विरक्तस्य मोक्षेप्सोर्यद् उत्पद्यते । (१।२०)

तद् आभ्यन्तरं वैराग्यम् । (१।२१)

ऐश्वर्यम् ईश्वरभावः । (१।२२)

तच्चाष्टगुणम् अणिमा महिमा गरिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायित्वं चेति । (१।२३)

अणोर् भावो ऽणिमा सूक्ष्मो भूत्वा जगति विचरतीति । (१।२४)

महिमा महान् भूत्वा विचरतीति । (१।२५)

लघिमा मृणालीतूलावयवाद् अपि लघुतया पुष्पकेसराग्रेष्वपि तिष्ठति । (१।२६)

प्राप्तिर् अभिमतं वस्तु यत्र तत्रावस्थितं प्राप्नोति । (१।२७)

प्राकाम्यं प्रकामतो यद् एवेच्छति तद् एव विदधाति । (१।२८)

ईशित्वं प्रभुतया त्रैलोक्यम् अपीष्टे । (१।२९)

वशित्वं सर्वं वशीभवति । (१।३०)

यत्रकामावसायित्वं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत्र कामस्तत्रैवास्य स्वेच्छया स्थानासनविहारान् आचरतीति । (१।३१)

चत्वार्येतानि बुद्धेः सात्त्विकानि रूपाणि । (१।३२)

यदा सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते तदा पुमान् बुद्धिगुणान् धर्मादीन् आप्नोति । (१।३३)

किं चान्यत् तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम् । (१।३४)

अस्माद् धर्मादेर् विपरीतं तामसं बुद्धिरूपम् । (१।३५)

तत्र धर्माद् विपरीतो ऽधर्मः । (१।३६)

एवम् अज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति । (१।३७)

एवं सात्त्विकैस्तामसैः स्वरूपैर् अष्टाङ्गा बुद्धिस्त्रिगुणाद् अव्यक्ताद् उत्पद्यते । (१।३८)

एवं बुद्धिलक्षणम् उक्तम् अहंकारलक्षणम् उच्यते ॥ (१।३९)