सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya
SKBh zu SāṃKār, 29.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अध्यवसायो बुद्धिरिति लक्षणम् उक्तं सैव बुद्धिवृत्तिः । (१।२)
adhyavasāyo buddhiriti lakṣaṇam uktaṃ saiva buddhivṛttiḥ |
तथाभिमानो ऽहंकार इत्यभिमानलक्षणो ऽभिमानवृत्तिश्च । (१।३)
tathābhimāno 'haṃkāra ityabhimānalakṣaṇo 'bhimānavṛttiśca |
संकल्पकं मन इति लक्षणम् उक्तं तेन संकल्प एव मनसो वृत्तिः । (१।४)
saṃkalpakaṃ mana iti lakṣaṇam uktaṃ tena saṃkalpa eva manaso vṛttiḥ |
त्रयस्य बुद्ध्यहंकारमनसां स्वालक्षण्या वृत्तिः । (१।५)
trayasya buddhyahaṃkāramanasāṃ svālakṣaṇyā vṛttiḥ |
असामान्या या प्रागभिहिता बुद्धीन्द्रियाणां च वृत्तिः साप्यसामान्यैवेति । (१।६)
asāmānyā yā prāgabhihitā buddhīndriyāṇāṃ ca vṛttiḥ sāpyasāmānyaiveti |
सामान्यकरणवृत्तिः सामान्येन करणानां वृत्तिः । (१।८)
sāmānyakaraṇavṛttiḥ sāmānyena karaṇānāṃ vṛttiḥ |
प्राणाद्या वायवः पञ्च प्राणापानसमानोदानव्याना इति पञ्च वायवः सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः । (१।९)
prāṇādyā vāyavaḥ pañca prāṇāpānasamānodānavyānā iti pañca vāyavaḥ sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ |
यतः प्राणो नाम वायुर्मुखनासिकान्तर्गोचरस् तस्य यत् स्पन्दनं कर्म तत् त्रयोदशविधस्यापि सामान्या वृत्तिः । (१।१०)
yataḥ prāṇo nāma vāyurmukhanāsikāntargocaras tasya yat spandanaṃ karma tat trayodaśavidhasyāpi sāmānyā vṛttiḥ |
सति प्राणे यस्मात् करणानाम् आत्मलाभ इति प्राणो ऽपि पञ्जरशकुनिवत् सर्वस्य चलनं करोतीति । (१।११)
sati prāṇe yasmāt karaṇānām ātmalābha iti prāṇo 'pi pañjaraśakunivat sarvasya calanaṃ karotīti |
तथापनयनाद् अपानस् तत्र यत् स्पन्दनं तद् अपि सामान्यवृत्तिर् इन्द्रियस्य । (१।१३)
tathāpanayanād apānas tatra yat spandanaṃ tad api sāmānyavṛttir indriyasya |
तथा समानो मध्यदेशवर्ती य आहारादीनां समं नयनात् समानो वायुस् तत्र यत् स्पन्दनं तत् सामान्यकरणवृत्तिः । (१।१४)
tathā samāno madhyadeśavartī ya āhārādīnāṃ samaṃ nayanāt samāno vāyus tatra yat spandanaṃ tat sāmānyakaraṇavṛttiḥ |
तथोर्ध्वारोहणाद् उत्कर्षाद् उन्नयनाद् वोदानो नाभिदेशमस्तकान्तर्गोचरस् तत्रोदाने यत् स्पन्दनं तत् सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः । (१।१५)
tathordhvārohaṇād utkarṣād unnayanād vodāno nābhideśamastakāntargocaras tatrodāne yat spandanaṃ tat sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ |
किंच शरीरव्याप्तिर् आभ्यन्तरविभागश्च येन क्रियते ऽसौ शरीरव्याप्त्याकाशवद् व्यानः । (१।१६)
kiṃca śarīravyāptir ābhyantaravibhāgaśca yena kriyate 'sau śarīravyāptyākāśavad vyānaḥ |
तत्र यत् स्पन्दनं तत् करणजालस्य सामान्या वृत्तिर् इति । (१।१७)
tatra yat spandanaṃ tat karaṇajālasya sāmānyā vṛttir iti |
एवम् एते पञ्च वायवः सामान्यकरणवृत्तिरिति व्याख्यातास् त्रयोदशविधस्यापि करणसामान्या वृत्तिर् इत्यर्थः ॥ (१।१८)
evam ete pañca vāyavaḥ sāmānyakaraṇavṛttiriti vyākhyātās trayodaśavidhasyāpi karaṇasāmānyā vṛttir ityarthaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.