सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya
SKBh zu SāṃKār, 51.2
Select a line for its word-by-word analysis.
किम् इह सत्यं किं परं किं नैःश्रेयसं किं कृत्वा कृतार्थः स्याम् इति चिन्तयतो ज्ञानम् उत्पद्यते । (१।३)
kim iha satyaṃ kiṃ paraṃ kiṃ naiḥśreyasaṃ kiṃ kṛtvā kṛtārthaḥ syām iti cintayato jñānam utpadyate |
प्रधानाद् अन्य एव पुरुष इत्यन्या बुद्धिर् अन्यो ऽहंकारो ऽन्यानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीति । (१।४)
pradhānād anya eva puruṣa ityanyā buddhir anyo 'haṃkāro 'nyāni tanmātrāṇīndriyāṇi pañca mahābhūtānīti |
एवं तत्त्वज्ञानम् उत्पद्यते येन मोक्षो भवति । (१।५)
evaṃ tattvajñānam utpadyate yena mokṣo bhavati |
तथा शब्दज्ञानात् प्रधानपुरुषबुद्ध्यहंकारतन्मात्रेन्द्रियपञ्चमहाभूतविषयं ज्ञानं भवति ततो मोक्ष इति । (१।७)
tathā śabdajñānāt pradhānapuruṣabuddhyahaṃkāratanmātrendriyapañcamahābhūtaviṣayaṃ jñānaṃ bhavati tato mokṣa iti |
अध्ययनाद् वेदादिशास्त्राध्ययनात् पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं प्राप्य मोक्षं याति । (१।९)
adhyayanād vedādiśāstrādhyayanāt pañcaviṃśatitattvajñānaṃ prāpya mokṣaṃ yāti |
आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखत्रयविघाताय गुरुं समुपगम्य तत उपदेशान्मोक्षं याति । (१।१२)
ādhyātmikādhibhautikādhidaivikaduḥkhatrayavighātāya guruṃ samupagamya tata upadeśānmokṣaṃ yāti |
एषैव दुःखत्रयभेदात् त्रिधा कल्पनीयेति षट् सिद्धयः । (१।१४)
eṣaiva duḥkhatrayabhedāt tridhā kalpanīyeti ṣaṭ siddhayaḥ |
यथा कश्चित् सुहृज्ज्ञानम् अधिगम्य मोक्षं गच्छत्येषा सप्तमी सिद्धिः । (१।१६)
yathā kaścit suhṛjjñānam adhigamya mokṣaṃ gacchatyeṣā saptamī siddhiḥ |
यथा कश्चिद् भगवतां प्रत्याश्रयौषधित्रिदण्डकुण्डिकादीनां ग्रासाच्छादनादीनां च दानेनोपकृत्य तेभ्यो ज्ञानम् अवाप्य मोक्षं याति । (१।१८)
yathā kaścid bhagavatāṃ pratyāśrayauṣadhitridaṇḍakuṇḍikādīnāṃ grāsācchādanādīnāṃ ca dānenopakṛtya tebhyo jñānam avāpya mokṣaṃ yāti |
आसाम् अष्टानां सिद्धीनां शास्त्रान्तरे संज्ञाः कृतास्तारं सुतारं तारतारं प्रमोदं प्रमुदितं प्रमोदमानं रम्यकं सदाप्रमुदितम् इति । (१।२०)
āsām aṣṭānāṃ siddhīnāṃ śāstrāntare saṃjñāḥ kṛtāstāraṃ sutāraṃ tāratāraṃ pramodaṃ pramuditaṃ pramodamānaṃ ramyakaṃ sadāpramuditam iti |
आसां विपर्ययाद् बुद्धेर् वधा ये विपरीतास्ते ऽशक्तौ निक्षिप्ताः । (१।२१)
āsāṃ viparyayād buddher vadhā ye viparītāste 'śaktau nikṣiptāḥ |
यथातारम् असुतारम् अतारतारम् इत्यादि द्रष्टव्यम् । (१।२२)
yathātāram asutāram atāratāram ityādi draṣṭavyam |
ते सह बुद्धिवधैर् एकादशेन्द्रियवधा इति । (१।२४)
te saha buddhivadhair ekādaśendriyavadhā iti |
तत्र तुष्टिविपर्यया नव सिद्धीनां विपर्यया अष्टावेवम् एते सप्तदशबुद्धिवधाः । (१।२५)
tatra tuṣṭiviparyayā nava siddhīnāṃ viparyayā aṣṭāvevam ete saptadaśabuddhivadhāḥ |
एतैः सहेन्द्रियवधा अष्टाविंशतिर् अशक्तिभेदाः पश्चात् कथिता इति । (१।२६)
etaiḥ sahendriyavadhā aṣṭāviṃśatir aśaktibhedāḥ paścāt kathitā iti |
विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धीनाम् एवोद्देशो निर्देशश्च कृत इति । (१।२७)
viparyayāśaktituṣṭisiddhīnām evoddeśo nirdeśaśca kṛta iti |
किंचान्यत् सिद्धेः पूर्वो ऽङ्कुशस्त्रिविधः । (१।२८)
kiṃcānyat siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ |
सिद्धेः पूर्वा या विपर्ययाशक्तितुष्टयस्ता एव सिद्धेर् अङ्कुशस् तद्भेदाद् एव त्रिविधः । (१।२९)
siddheḥ pūrvā yā viparyayāśaktituṣṭayastā eva siddher aṅkuśas tadbhedād eva trividhaḥ |
यथा हस्ती गृहीताङ्कुशेन वशो भवत्येवं विपर्ययाशक्तितुष्टिभिर् गृहीतो लोको ऽज्ञानं प्राप्नोति । (१।३०)
yathā hastī gṛhītāṅkuśena vaśo bhavatyevaṃ viparyayāśaktituṣṭibhir gṛhīto loko 'jñānaṃ prāpnoti |
ससिद्धेस्तत्त्वज्ञानम् उत्पद्यते तस्मान्मोक्ष इति । (१।३२)
sasiddhestattvajñānam utpadyate tasmānmokṣa iti |
अथ यद् उक्तं भावैर् अधिवसितं लिङ्गं तत्र भावा धर्मादयो ऽष्टावुक्ता बुद्धिपरिणामा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिपरिणताः । (१।३३)
atha yad uktaṃ bhāvair adhivasitaṃ liṅgaṃ tatra bhāvā dharmādayo 'ṣṭāvuktā buddhipariṇāmā viparyayāśaktituṣṭisiddhipariṇatāḥ |
लिङ्गं च तन्मात्रसर्गश्चतुर्दशभूतपर्यन्तम् उक्तः । (१।३५)
liṅgaṃ ca tanmātrasargaścaturdaśabhūtaparyantam uktaḥ |
तत्रैकेनैव सर्गेण पुरुषार्थसिद्धौ किम् उभयविधसर्गेणेति । (१।३६)
tatraikenaiva sargeṇa puruṣārthasiddhau kim ubhayavidhasargeṇeti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.