सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya
SKBh zu SāṃKār, 4.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यथा श्रोत्रं त्वक् चक्षुर् जिह्वा घ्राणम् इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि । (१।२)
yathā śrotraṃ tvak cakṣur jihvā ghrāṇam iti pañca buddhīndriyāṇi |
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा एषां पञ्चानाम् पञ्चैव विषया यथासंख्यम् । (१।३)
śabdasparśarūparasagandhā eṣāṃ pañcānām pañcaiva viṣayā yathāsaṃkhyam |
शब्दं श्रोत्रं गृह्णाति त्वक् स्पर्शं चक्षू रूपं जिह्वा रसं घ्राणं गन्धम् इति । (१।४)
śabdaṃ śrotraṃ gṛhṇāti tvak sparśaṃ cakṣū rūpaṃ jihvā rasaṃ ghrāṇaṃ gandham iti |
प्रत्यक्षेणानुमानेन वा यो ऽर्थो न गृह्यते स आप्तवचनाद् ग्राह्यः । (१।६)
pratyakṣeṇānumānena vā yo 'rtho na gṛhyate sa āptavacanād grāhyaḥ |
यथेन्द्रो देवराज उत्तराः कुरवः स्वर्गे ऽप्सरस इत्यादि । (१।७)
yathendro devarāja uttarāḥ kuravaḥ svarge 'psarasa ityādi |
प्रत्यक्षानुमानाग्राह्यम् अथाप्तवचनाद् गृह्यते । (१।८)
pratyakṣānumānāgrāhyam athāptavacanād gṛhyate |
आगमो ह्याप्तवचनम् आप्तं दोषक्षयाद् विदुः । (१।१०)
āgamo hyāptavacanam āptaṃ doṣakṣayād viduḥ |
क्षीणदोषो ऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद्धेत्वसम्भवात् ॥ (१।११)
kṣīṇadoṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyāddhetvasambhavāt ||
स्वकर्मण्यभियुक्तो यः सङ्गद्वेषविवर्जितः । (२।१)
svakarmaṇyabhiyukto yaḥ saṅgadveṣavivarjitaḥ |
पूजितस् तद्विधैर् नित्यम् आप्तो ज्ञेयः स तादृशः ॥ (२।२)
pūjitas tadvidhair nityam āpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ ||
एतेषु प्रमाणेषु सर्वप्रमाणानि सिद्धानि भवन्ति । (३।१)
eteṣu pramāṇeṣu sarvapramāṇāni siddhāni bhavanti |
अर्थापत्तिः सम्भवो ऽभावः प्रतिभैतिह्यम् उपमानम् चेति षट् प्रमाणानि । (३।४)
arthāpattiḥ sambhavo 'bhāvaḥ pratibhaitihyam upamānam ceti ṣaṭ pramāṇāni |
एकस्मिन् पक्ष आत्मभावो गृहीतश्चेद् अन्यस्मिन्न् अप्य् आत्मभावो गृह्यत एव । (३।७)
ekasmin pakṣa ātmabhāvo gṛhītaśced anyasminn apy ātmabhāvo gṛhyata eva |
दिवा देवदत्तो न भुङ्क्ते ऽथ च पीनो दृश्यते ऽतो ऽवगम्यते रात्रौ भुङ्क्त इति । (३।९)
divā devadatto na bhuṅkte 'tha ca pīno dṛśyate 'to 'vagamyate rātrau bhuṅkta iti |
प्रस्थ इत्य् उक्ते चत्वारः कुडवाः संभाव्यन्ते । (३।११)
prastha ity ukte catvāraḥ kuḍavāḥ saṃbhāvyante |
अभावो नाम प्रागितरेतरात्यन्तसर्वाभावलक्षणः । (३।१२)
abhāvo nāma prāgitaretarātyantasarvābhāvalakṣaṇaḥ |
सर्वाभावः प्रध्वंसाभावो दग्धपटवद् इति । (३।१९)
sarvābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo dagdhapaṭavad iti |
यथा शुष्कधान्यदर्शनाद् वृष्टेर् अभावो गम्यते । (३।२०)
yathā śuṣkadhānyadarśanād vṛṣṭer abhāvo gamyate |
दक्षिणेन च विन्ध्यस्य सह्यस्य च यद् उत्तरम् । (३।२३)
dakṣiṇena ca vindhyasya sahyasya ca yad uttaram |
पृथिव्याम् आसमुद्रायाम् स प्रदेशो मनोरमः ॥ (३।२४)
pṛthivyām āsamudrāyām sa pradeśo manoramaḥ ||
एवम् उक्ते तस्मिन् प्रदेशे शोभना गुणः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते । (४।१)
evam ukte tasmin pradeśe śobhanā guṇaḥ santīti pratibhotpadyate |
ब्रवीति लोको यथात्र वटे यक्षिणी प्रवसतीत्येव एवैतिह्यम् । (४।४)
bravīti loko yathātra vaṭe yakṣiṇī pravasatītyeva evaitihyam |
एतानि षट् प्रमाणानि त्रिषु दृष्टादिष्व् अन्तर्भूतानि । (४।७)
etāni ṣaṭ pramāṇāni triṣu dṛṣṭādiṣv antarbhūtāni |
तस्मात् त्रिष्वेव सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् त्रिविधम् प्रमाणम् इष्टम् तद् आह । (४।१०)
tasmāt triṣveva sarvapramāṇasiddhatvāt trividham pramāṇam iṣṭam tad āha |
तेन त्रिविधेन प्रमाणेन प्रमाणसिद्धिर् भवतीति वाक्यशेषः । (४।११)
tena trividhena pramāṇena pramāṇasiddhir bhavatīti vākyaśeṣaḥ |
प्रमेयम् प्रधानम् बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि पुरुष इति । (४।१३)
prameyam pradhānam buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni puruṣa iti |
एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञा इत्युच्यन्ते । (४।१४)
etāni pañcaviṃśatitattvāni vyaktāvyaktajñā ityucyante |
तत्र किंचित् प्रत्यक्षेण साध्यं किंचिद् अनुमानेन किंचिद् आगमेनेति त्रिविधं प्रमाणम् उक्तम् । (४।१५)
tatra kiṃcit pratyakṣeṇa sādhyaṃ kiṃcid anumānena kiṃcid āgameneti trividhaṃ pramāṇam uktam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.