सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya

SKBh zu SāṃKār, 4.2

4 of 70 · 53 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

दृष्टम् । (१।१)

dṛṣṭam |

1.2१.२

यथा श्रोत्रं त्वक् चक्षुर् जिह्वा घ्राणम् इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि । (१।२)

yathā śrotraṃ tvak cakṣur jihvā ghrāṇam iti pañca buddhīndriyāṇi |

1.3१.३

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा एषां पञ्चानाम् पञ्चैव विषया यथासंख्यम् । (१।३)

śabdasparśarūparasagandhā eṣāṃ pañcānām pañcaiva viṣayā yathāsaṃkhyam |

1.4१.४

शब्दं श्रोत्रं गृह्णाति त्वक् स्पर्शं चक्षू रूपं जिह्वा रसं घ्राणं गन्धम् इति । (१।४)

śabdaṃ śrotraṃ gṛhṇāti tvak sparśaṃ cakṣū rūpaṃ jihvā rasaṃ ghrāṇaṃ gandham iti |

1.5१.५

एतद् दृष्टम् इत्युच्यते प्रमाणम् । (१।५)

etad dṛṣṭam ityucyate pramāṇam |

1.6१.६

प्रत्यक्षेणानुमानेन वा यो ऽर्थो न गृह्यते स आप्तवचनाद् ग्राह्यः । (१।६)

pratyakṣeṇānumānena vā yo 'rtho na gṛhyate sa āptavacanād grāhyaḥ |

1.7१.७

यथेन्द्रो देवराज उत्तराः कुरवः स्वर्गे ऽप्सरस इत्यादि । (१।७)

yathendro devarāja uttarāḥ kuravaḥ svarge 'psarasa ityādi |

1.8१.८

प्रत्यक्षानुमानाग्राह्यम् अथाप्तवचनाद् गृह्यते । (१।८)

pratyakṣānumānāgrāhyam athāptavacanād gṛhyate |

1.9१.९

अपि चोक्तम् । (१।९)

api coktam |

1.10१.१०

आगमो ह्याप्तवचनम् आप्तं दोषक्षयाद् विदुः । (१।१०)

āgamo hyāptavacanam āptaṃ doṣakṣayād viduḥ |

1.11१.११

क्षीणदोषो ऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद्धेत्वसम्भवात् ॥ (१।११)

kṣīṇadoṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyāddhetvasambhavāt ||

2.1२.१

स्वकर्मण्यभियुक्तो यः सङ्गद्वेषविवर्जितः । (२।१)

svakarmaṇyabhiyukto yaḥ saṅgadveṣavivarjitaḥ |

2.2२.२

पूजितस् तद्विधैर् नित्यम् आप्तो ज्ञेयः स तादृशः ॥ (२।२)

pūjitas tadvidhair nityam āpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ ||

3.1३.१

एतेषु प्रमाणेषु सर्वप्रमाणानि सिद्धानि भवन्ति । (३।१)

eteṣu pramāṇeṣu sarvapramāṇāni siddhāni bhavanti |

3.2३.२

षट् प्रमाणानि जैमिनिः । (३।२)

ṣaṭ pramāṇāni jaiminiḥ |

3.3३.३

अथ कानि तानि प्रमाणानि । (३।३)

atha kāni tāni pramāṇāni |

3.4३.४

अर्थापत्तिः सम्भवो ऽभावः प्रतिभैतिह्यम् उपमानम् चेति षट् प्रमाणानि । (३।४)

arthāpattiḥ sambhavo 'bhāvaḥ pratibhaitihyam upamānam ceti ṣaṭ pramāṇāni |

3.5३.५

तत्रार्थापत्तिर् द्विविधा दृष्टा श्रुता च । (३।५)

tatrārthāpattir dvividhā dṛṣṭā śrutā ca |

3.6३.६

तत्र दृष्टा । (३।६)

tatra dṛṣṭā |

3.7३.७

एकस्मिन् पक्ष आत्मभावो गृहीतश्चेद् अन्यस्मिन्न् अप्य् आत्मभावो गृह्यत एव । (३।७)

ekasmin pakṣa ātmabhāvo gṛhītaśced anyasminn apy ātmabhāvo gṛhyata eva |

3.8३.८

श्रुता यथा । (३।८)

śrutā yathā |

3.9३.९

दिवा देवदत्तो न भुङ्क्ते ऽथ च पीनो दृश्यते ऽतो ऽवगम्यते रात्रौ भुङ्क्त इति । (३।९)

divā devadatto na bhuṅkte 'tha ca pīno dṛśyate 'to 'vagamyate rātrau bhuṅkta iti |

3.10३.१०

संभवो यथा । (३।१०)

saṃbhavo yathā |

3.11३.११

प्रस्थ इत्य् उक्ते चत्वारः कुडवाः संभाव्यन्ते । (३।११)

prastha ity ukte catvāraḥ kuḍavāḥ saṃbhāvyante |

3.12३.१२

अभावो नाम प्रागितरेतरात्यन्तसर्वाभावलक्षणः । (३।१२)

abhāvo nāma prāgitaretarātyantasarvābhāvalakṣaṇaḥ |

3.13३.१३

प्रागभावो यथा । (३।१३)

prāgabhāvo yathā |

3.14३.१४

देवदत्तः कौमारयौवनादिषु । (३।१४)

devadattaḥ kaumārayauvanādiṣu |

3.15३.१५

इतरेतराभावः । (३।१५)

itaretarābhāvaḥ |

3.16३.१६

पटे घटाभावः । (३।१६)

paṭe ghaṭābhāvaḥ |

3.17३.१७

अत्यन्ताभावः । (३।१७)

atyantābhāvaḥ |

3.18३.१८

खरविषाणवन्ध्यासुतखपुष्पवद् इति । (३।१८)

kharaviṣāṇavandhyāsutakhapuṣpavad iti |

3.19३.१९

सर्वाभावः प्रध्वंसाभावो दग्धपटवद् इति । (३।१९)

sarvābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo dagdhapaṭavad iti |

3.20३.२०

यथा शुष्कधान्यदर्शनाद् वृष्टेर् अभावो गम्यते । (३।२०)

yathā śuṣkadhānyadarśanād vṛṣṭer abhāvo gamyate |

3.21३.२१

एवम् अभावो ऽनेकधा । (३।२१)

evam abhāvo 'nekadhā |

3.22३.२२

प्रतिभा यथा । (३।२२)

pratibhā yathā |

3.23३.२३

दक्षिणेन च विन्ध्यस्य सह्यस्य च यद् उत्तरम् । (३।२३)

dakṣiṇena ca vindhyasya sahyasya ca yad uttaram |

3.24३.२४

पृथिव्याम् आसमुद्रायाम् स प्रदेशो मनोरमः ॥ (३।२४)

pṛthivyām āsamudrāyām sa pradeśo manoramaḥ ||

4.1४.१

एवम् उक्ते तस्मिन् प्रदेशे शोभना गुणः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते । (४।१)

evam ukte tasmin pradeśe śobhanā guṇaḥ santīti pratibhotpadyate |

4.2४.२

प्रतिभान्वाससंज्ञानम् इति । (४।२)

pratibhānvāsasaṃjñānam iti |

4.3४.३

ऐतिह्यम् यथा । (४।३)

aitihyam yathā |

4.4४.४

ब्रवीति लोको यथात्र वटे यक्षिणी प्रवसतीत्येव एवैतिह्यम् । (४।४)

bravīti loko yathātra vaṭe yakṣiṇī pravasatītyeva evaitihyam |

4.5४.५

उपमानम् यथा । (४।५)

upamānam yathā |

4.6४.६

गौर् इव गवयः समुद्र इव तडागः । (४।६)

gaur iva gavayaḥ samudra iva taḍāgaḥ |

4.7४.७

एतानि षट् प्रमाणानि त्रिषु दृष्टादिष्व् अन्तर्भूतानि । (४।७)

etāni ṣaṭ pramāṇāni triṣu dṛṣṭādiṣv antarbhūtāni |

4.8४.८

तत्रानुमाने तावद् अर्थापत्तिर् अन्तर्भूता । (४।८)

tatrānumāne tāvad arthāpattir antarbhūtā |

4.9४.९

सम्भवाभावप्रतिभैतिह्योपमाश् चाप्तवचने । (४।९)

sambhavābhāvapratibhaitihyopamāś cāptavacane |

4.10४.१०

तस्मात् त्रिष्वेव सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् त्रिविधम् प्रमाणम् इष्टम् तद् आह । (४।१०)

tasmāt triṣveva sarvapramāṇasiddhatvāt trividham pramāṇam iṣṭam tad āha |

4.11४.११

तेन त्रिविधेन प्रमाणेन प्रमाणसिद्धिर् भवतीति वाक्यशेषः । (४।११)

tena trividhena pramāṇena pramāṇasiddhir bhavatīti vākyaśeṣaḥ |

4.12४.१२

प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि । (४।१२)

prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi |

4.13४.१३

प्रमेयम् प्रधानम् बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि पुरुष इति । (४।१३)

prameyam pradhānam buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni puruṣa iti |

4.14४.१४

एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञा इत्युच्यन्ते । (४।१४)

etāni pañcaviṃśatitattvāni vyaktāvyaktajñā ityucyante |

4.15४.१५

तत्र किंचित् प्रत्यक्षेण साध्यं किंचिद् अनुमानेन किंचिद् आगमेनेति त्रिविधं प्रमाणम् उक्तम् । (४।१५)

tatra kiṃcit pratyakṣeṇa sādhyaṃ kiṃcid anumānena kiṃcid āgameneti trividhaṃ pramāṇam uktam |

4.16४.१६

तस्य किं लक्षणम् एतद् आह ॥ (४।१६)

tasya kiṃ lakṣaṇam etad āha ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

SKBh zu SāṃKār, 4.2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit