सांख्यकारिकाभाष्यSāṃkhyakārikābhāṣya
SKBh zu SāṃKār, 42.2
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरुषार्थः कर्तव्य इति प्रधानं प्रवर्तते । (१।१)
puruṣārthaḥ kartavya iti pradhānaṃ pravartate |
स च द्विविधः शब्दाद्युपलब्धिलक्षणो गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणश्च । (१।२)
sa ca dvividhaḥ śabdādyupalabdhilakṣaṇo guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaśca |
शब्दाद्युपलब्धिर् ब्रह्मादिलोकेषु गन्धादिभोगावाप्तिः । (१।३)
śabdādyupalabdhir brahmādilokeṣu gandhādibhogāvāptiḥ |
तस्माद् उक्तं पुरुषार्थहेतुकम् इदं सूक्ष्मशरीरं प्रवर्तत इति । (१।५)
tasmād uktaṃ puruṣārthahetukam idaṃ sūkṣmaśarīraṃ pravartata iti |
निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन निमित्तं धर्मादि । (१।६)
nimittanaimittikaprasaṅgena nimittaṃ dharmādi |
नैमित्तिकम् ऊर्ध्वगमनादि पुरस्ताद् एव वक्ष्यामः । (१।७)
naimittikam ūrdhvagamanādi purastād eva vakṣyāmaḥ |
यथा राजा स्वराष्ट्रे विभुत्वाद् यद् यद् इच्छति तत् तत् करोतीति तथा प्रकृतेः सर्वत्र विभुत्वयोगान्निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन व्यवतिष्ठते । (१।१०)
yathā rājā svarāṣṭre vibhutvād yad yad icchati tat tat karotīti tathā prakṛteḥ sarvatra vibhutvayogānnimittanaimittikaprasaṅgena vyavatiṣṭhate |
पृथक् पृथग् देहधारणे लिङ्गस्य व्यवस्थां करोति । (१।११)
pṛthak pṛthag dehadhāraṇe liṅgasya vyavasthāṃ karoti |
लिङ्गं सूक्ष्मैः परमाणुभिस्तन्मात्रैरुपचितं शरीरं त्रयोदशविधकरणोपेतं मानुषदेवतिर्यग्योनिषु व्यवतिष्ठते । (१।१२)
liṅgaṃ sūkṣmaiḥ paramāṇubhistanmātrairupacitaṃ śarīraṃ trayodaśavidhakaraṇopetaṃ mānuṣadevatiryagyoniṣu vyavatiṣṭhate |
यथा नटः पटान्तरेण प्रविश्य देवो भूत्वा निर्गच्छति पुनर् मानुषः पुनर् विदूषक एवं लिङ्गं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनोदरान्तः प्रविश्य हस्ती स्त्री पुमान् भवति । (१।१५)
yathā naṭaḥ paṭāntareṇa praviśya devo bhūtvā nirgacchati punar mānuṣaḥ punar vidūṣaka evaṃ liṅgaṃ nimittanaimittikaprasaṅgenodarāntaḥ praviśya hastī strī pumān bhavati |
भावैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरतीत्युक्तम् । (१।१६)
bhāvair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsaratītyuktam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.