ViSmṛ, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मणस्य चतुर्षु वर्णेषु चेत् पुत्रा भवेयुः ते पैतृकं रिक्थं दशधा विभजेयुः ॥ (१।१)
brāhmaṇasya caturṣu varṇeṣu cet putrā bhaveyuḥ te paitṛkaṃ rikthaṃ daśadhā vibhajeyuḥ ||
तत्र ब्राह्मणीपुत्रश् चतुरो ऽंशान् आदद्यात् ॥ (२।१)
tatra brāhmaṇīputraś caturo 'ṃśān ādadyāt ||
अथ चेत् शूद्रवर्जं ब्राह्मणस्य पुत्रत्रयं भवेत् तदा तद्धनं नवधा विभजेयुः ॥ (६।१)
atha cet śūdravarjaṃ brāhmaṇasya putratrayaṃ bhavet tadā taddhanaṃ navadhā vibhajeyuḥ ||
वर्णानुक्रमेण चतुस्त्रिद्विभागीकृतान् अंशान् आदद्युः ॥ (७।१)
varṇānukrameṇa catustridvibhāgīkṛtān aṃśān ādadyuḥ ||
वैश्यवर्जम् अष्टधा कृतं चतुरस् त्रीन् एकं चादद्युः ॥ (८।१)
vaiśyavarjam aṣṭadhā kṛtaṃ caturas trīn ekaṃ cādadyuḥ ||
क्षत्रियवर्जम् सप्तधा कृतं चतुरो द्वावेकं च ॥ (९।१)
kṣatriyavarjam saptadhā kṛtaṃ caturo dvāvekaṃ ca ||
ब्राह्मणवर्जं षड्धा कृतं त्रीन् द्वावेकं च ॥ (१०।१)
brāhmaṇavarjaṃ ṣaḍdhā kṛtaṃ trīn dvāvekaṃ ca ||
क्षत्रियस्य क्षत्रियावैश्याशूद्रापुत्रेष्वयम् एव विभागः ॥ (११।१)
kṣatriyasya kṣatriyāvaiśyāśūdrāputreṣvayam eva vibhāgaḥ ||
अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षत्रियौ पुत्रौ स्यातां तदा सप्तधा कृताद् धनाद् ब्राह्मणश्चतुरो ऽंशान् आदद्यात् ॥ (१२।१)
atha brāhmaṇasya brāhmaṇakṣatriyau putrau syātāṃ tadā saptadhā kṛtād dhanād brāhmaṇaścaturo 'ṃśān ādadyāt ||
अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणवैश्यौ तदा षड्धा विभक्तस्य चतुरो ऽंशान् ब्राह्मणस् त्वादद्यात् ॥ (१४।१)
atha brāhmaṇasya brāhmaṇavaiśyau tadā ṣaḍdhā vibhaktasya caturo 'ṃśān brāhmaṇas tvādadyāt ||
अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणशूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनम् पञ्चधा विभजेयाताम् ॥ (१६।१)
atha brāhmaṇasya brāhmaṇaśūdrau putrau syātāṃ tadā taddhanam pañcadhā vibhajeyātām ||
अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियवैश्यौ पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनं पञ्चधा विभजेयाताम् ॥ (१९।१)
atha brāhmaṇasya kṣatriyasya vā kṣatriyavaiśyau putrau syātāṃ tadā taddhanaṃ pañcadhā vibhajeyātām ||
अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियशूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनं चतुर्धा विभजेयाताम् ॥ (२२।१)
atha brāhmaṇasya kṣatriyasya vā kṣatriyaśūdrau putrau syātāṃ tadā taddhanaṃ caturdhā vibhajeyātām ||
अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य वा वैश्यशूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तद्धनं त्रिधा विभजेयाताम् ॥ (२५।१)
atha brāhmaṇasya kṣatriyasya vaiśyasya vā vaiśyaśūdrau putrau syātāṃ tadā taddhanaṃ tridhā vibhajeyātām ||
अथैकपुत्रा ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः सर्वहराः ॥ (२८।१)
athaikaputrā brāhmaṇasya brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ sarvaharāḥ ||
द्विजातीनां शूद्रस् त्वेकः पुत्रो ऽर्धहरः ॥ (३२।१)
dvijātīnāṃ śūdras tvekaḥ putro 'rdhaharaḥ ||
अपुत्ररिक्थस्य या गतिः सात्रार्धस्य द्वितीयस्य ॥ (३३।१)
aputrarikthasya yā gatiḥ sātrārdhasya dvitīyasya ||
यदि द्वौ ब्राह्मणीपुत्रौ स्याताम् एकः शूद्रापुत्रः तदा नवधा विभक्तस्यार्थस्य ब्राह्मणीपुत्राव् अष्टौ भागान् आदद्याताम् एकं शूद्रापुत्रः ॥ (३८।१)
yadi dvau brāhmaṇīputrau syātām ekaḥ śūdrāputraḥ tadā navadhā vibhaktasyārthasya brāhmaṇīputrāv aṣṭau bhāgān ādadyātām ekaṃ śūdrāputraḥ ||
अथ शूद्रापुत्रावुभौ स्याताम् एको ब्राह्मणीपुत्रः तदा षड्धा विभक्तस्यार्थस्य चतुरो ऽंशान् ब्राह्मणस् त्वादद्यात् द्वावंशौ शूद्रापुत्रौ ॥ (३९।१)
atha śūdrāputrāvubhau syātām eko brāhmaṇīputraḥ tadā ṣaḍdhā vibhaktasyārthasya caturo 'ṃśān brāhmaṇas tvādadyāt dvāvaṃśau śūdrāputrau ||
विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर् यदि । (४१।१)
vibhaktāḥ saha jīvanto vibhajeran punar yadi |
समस् तत्र विभागः स्याज्ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते ॥ (४१।२)
samas tatra vibhāgaḥ syājjyaiṣṭhyaṃ tatra na vidyate ||
अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यद् उपार्जयेत् । (४२।१)
anupaghnan pitṛdravyaṃ śrameṇa yad upārjayet |
स्वयम् ईहितलब्धं तन् नाकामो दातुम् अर्हति ॥ (४२।२)
svayam īhitalabdhaṃ tan nākāmo dātum arhati ||
पैतृकं तु यदा द्रव्यम् अनवाप्तं यद् आप्नुयात् । (४३।१)
paitṛkaṃ tu yadā dravyam anavāptaṃ yad āpnuyāt |
न तत् पुत्रैर् भजेत् सार्धम् अकामः स्वयम् अर्जितम् ॥ (४३।२)
na tat putrair bhajet sārdham akāmaḥ svayam arjitam ||
वस्त्रं पत्रम् अलंकारः कृतान्नम् उदकं स्त्रियः । (४४।१)
vastraṃ patram alaṃkāraḥ kṛtānnam udakaṃ striyaḥ |
योगक्षेमं प्रचारश् च न विभाज्यं च पुस्तकम् ॥ (४४।२)
yogakṣemaṃ pracāraś ca na vibhājyaṃ ca pustakam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.