ViSmṛ, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
शारीरैर् मलैः सुराभिर् मद्यैर् वा यद् उपहतं तद् अत्यन्तोपहतम् ॥ (१।१)
śārīrair malaiḥ surābhir madyair vā yad upahataṃ tad atyantopahatam ||
अत्यन्तोपहतं सर्वं लोहभाण्डम् अग्नौ प्रक्षिप्तं शुध्येत् ॥ (२।१)
atyantopahataṃ sarvaṃ lohabhāṇḍam agnau prakṣiptaṃ śudhyet ||
मणिमयम् अश्ममयम् अब्जं च सप्तरात्रं महीनिखननेन ॥ (३।१)
maṇimayam aśmamayam abjaṃ ca saptarātraṃ mahīnikhananena ||
अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य यत् प्रक्षालितं सद् विरज्यते तच्छिन्द्यात् ॥ (६।१)
atyantopahatasya vastrasya yat prakṣālitaṃ sad virajyate tacchindyāt ||
सौवर्णराजताब्जमणिमयानां निर्लेपानाम् अद्भिः शुद्धिः ॥ (७।१)
sauvarṇarājatābjamaṇimayānāṃ nirlepānām adbhiḥ śuddhiḥ ||
यज्ञकर्मणि यज्ञपात्राणां पाणिना संमार्जनेन ॥ (१०।१)
yajñakarmaṇi yajñapātrāṇāṃ pāṇinā saṃmārjanena ||
स्फ्यशूर्पशकटमुसलोलूखलानां प्रोक्षणेन ॥ (११।१)
sphyaśūrpaśakaṭamusalolūkhalānāṃ prokṣaṇena ||
धान्याजिनरज्जुतान्तववैदलसूत्रकार्पासवाससां च ॥ (१४।१)
dhānyājinarajjutāntavavaidalasūtrakārpāsavāsasāṃ ca ||
गुडादीनाम् इक्षुविकाराणां प्रभूतानां गृहनिहितानां वार्यग्निदानेन ॥ (३१।१)
guḍādīnām ikṣuvikārāṇāṃ prabhūtānāṃ gṛhanihitānāṃ vāryagnidānena ||
द्रव्यवत् कृतशौचानां देवतार्चानां भूयः प्रतिष्ठापनेन ॥ (३४।१)
dravyavat kṛtaśaucānāṃ devatārcānāṃ bhūyaḥ pratiṣṭhāpanena ||
असिद्धस्यान्नस्य यन्मात्रम् उपहतं तन्मात्रं परित्यज्य शेषस्य कण्डनप्रक्षालने कुर्यात् ॥ (३५।१)
asiddhasyānnasya yanmātram upahataṃ tanmātraṃ parityajya śeṣasya kaṇḍanaprakṣālane kuryāt ||
द्रोणाभ्यधिकम् सिद्धम् अन्नम् उपहतं न दुष्यति ॥ (३६।१)
droṇābhyadhikam siddham annam upahataṃ na duṣyati ||
तस्योपहतमात्रम् अपास्य गायत्र्याभिमन्त्रितं सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत् बस्तस्य च प्रदर्शयेद् अग्नेश् च ॥ (३७।१)
tasyopahatamātram apāsya gāyatryābhimantritaṃ suvarṇāmbhaḥ prakṣipet bastasya ca pradarśayed agneś ca ||
पक्षिजग्धं गवा घ्रातम् अवधूतम् अवक्षुतम् । (३८।१)
pakṣijagdhaṃ gavā ghrātam avadhūtam avakṣutam |
दूषितं केशकीटैश् च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति ॥ (३८।२)
dūṣitaṃ keśakīṭaiś ca mṛtprakṣepeṇa śudhyati ||
यावन् नापैत्यमेध्याक्ताद् गन्धो लेपश् च तत्कृतः । (३९।१)
yāvan nāpaityamedhyāktād gandho lepaś ca tatkṛtaḥ |
तावन् मृद्वारि देयं स्यात् सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥ (३९।२)
tāvan mṛdvāri deyaṃ syāt sarvāsu dravyaśuddhiṣu ||
अजाश्वं मुखतो मेध्यं न गौर् न नरजा मलाः । (४०।१)
ajāśvaṃ mukhato medhyaṃ na gaur na narajā malāḥ |
पन्थानश् च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥ (४०।२)
panthānaś ca viśudhyanti somasūryāṃśumārutaiḥ ||
रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्य् अन्त्यश्ववायसैः । (४१।१)
rathyākardamatoyāni spṛṣṭāny antyaśvavāyasaiḥ |
प्राणिनाम् अथ सर्वेषां मृद्भिर् अद्भिश् च कारयेत् । (४२।१)
prāṇinām atha sarveṣāṃ mṛdbhir adbhiś ca kārayet |
अत्यन्तोपहतानां च शौचं नित्यम् अतन्द्रितम् ॥ (४२।२)
atyantopahatānāṃ ca śaucaṃ nityam atandritam ||
भूमिष्ठम् उदकं पुण्यं वैतृष्ण्यं यत्र गोर् भवेत् । (४३।१)
bhūmiṣṭham udakaṃ puṇyaṃ vaitṛṣṇyaṃ yatra gor bhavet |
अव्याप्तं चेद् अमेध्येन तद्वद् एव शिलागतम् ॥ (४३।२)
avyāptaṃ ced amedhyena tadvad eva śilāgatam ||
अपः समुद्धरेत् सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् ॥ (४४।२)
apaḥ samuddharet sarvāḥ śeṣaṃ vastreṇa śodhayet ||
वह्निप्रज्वालनं कुर्यात् कूपे पक्वेष्टकाचिते । (४५।१)
vahniprajvālanaṃ kuryāt kūpe pakveṣṭakācite |
पञ्चगव्यं न्यसेत् पश्चान् नवतोयसमुद्भवे ॥ (४५।२)
pañcagavyaṃ nyaset paścān navatoyasamudbhave ||
कूपवत् कथिता शुद्धिर् महत्सु च न दूषणम् ॥ (४६।२)
kūpavat kathitā śuddhir mahatsu ca na dūṣaṇam ||
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानाम् अकल्पयन् । (४७।१)
trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan |
अदृष्टम् अद्भिर् निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ (४७।२)
adṛṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate ||
नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम् । (४८।१)
nityaṃ śuddhaḥ kāruhastaḥ paṇyaṃ yacca prasāritam |
ब्राह्मणान्तरितं भैक्ष्यम् आकराः सर्व एव च ॥ (४८।२)
brāhmaṇāntaritaṃ bhaikṣyam ākarāḥ sarva eva ca ||
नित्यम् आस्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । (४९।१)
nityam āsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuniḥ phalapātane |
प्रस्रवे च शुचिर् वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ (४९।२)
prasrave ca śucir vatsaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ ||
श्वभिर् हतस्य यन् मांसं शुचि तत् परिकीर्तितम् । (५०।१)
śvabhir hatasya yan māṃsaṃ śuci tat parikīrtitam |
क्रव्याद्भिश् च हतस्यान्यैश् चण्डालाद्यैश् च दस्युभिः ॥ (५०।२)
kravyādbhiś ca hatasyānyaiś caṇḍālādyaiś ca dasyubhiḥ ||
ऊर्ध्वं नाभेर् यानि खानि तानि मेध्यानि निर्दिशेत् । (५१।१)
ūrdhvaṃ nābher yāni khāni tāni medhyāni nirdiśet |
यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश् च्युताः ॥ (५१।२)
yānyadhastānyamedhyāni dehāccaiva malāś cyutāḥ ||
मक्षिका विप्रुषश् छाया गौर् गजाश्वमरीचयः । (५२।१)
makṣikā vipruṣaś chāyā gaur gajāśvamarīcayaḥ |
रजो भूर् वायुर् अग्निश् च मार्जारश् च सदा शुचिः ॥ (५२।२)
rajo bhūr vāyur agniś ca mārjāraś ca sadā śuciḥ ||
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गे न यान्ति याः । (५३।१)
nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅge na yānti yāḥ |
न श्मश्रूणि गतान्य् आस्यं न दन्तान्तरवेष्टितम् ॥ (५३।२)
na śmaśrūṇi gatāny āsyaṃ na dantāntaraveṣṭitam ||
स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् । (५४।१)
spṛśanti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān |
भौमिकैस् ते समा ज्ञेया न तैर् अप्रयतो भवेत् ॥ (५४।२)
bhaumikais te samā jñeyā na tair aprayato bhavet ||
उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । (५५।१)
ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathaṃcana |
अनिधायैव तद् द्रव्यम् आचान्तः शुचिताम् इयात् ॥ (५५।२)
anidhāyaiva tad dravyam ācāntaḥ śucitām iyāt ||
मार्जनोपाञ्जनैर् वेश्म प्रोक्षणेनैव पुस्तकम् । (५६।१)
mārjanopāñjanair veśma prokṣaṇenaiva pustakam |
दाहेन च भुवः शुद्धिर् वासेनाप्यथवा गवाम् । (५७।१)
dāhena ca bhuvaḥ śuddhir vāsenāpyathavā gavām |
गावः पवित्रमङ्गल्यं गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ (५७।२)
gāvaḥ pavitramaṅgalyaṃ goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
गोमूत्रं गोमयं सर्पिः क्षीरं दधि च रोचना ॥ (५८।२)
gomūtraṃ gomayaṃ sarpiḥ kṣīraṃ dadhi ca rocanā ||
षडङ्गम् एतत् परमं मङ्गल्यं परमं गवाम् । (५९।१)
ṣaḍaṅgam etat paramaṃ maṅgalyaṃ paramaṃ gavām |
शृङ्गोदकं गवां पुण्यं सर्वाघविनिषूदनम् ॥ (५९।२)
śṛṅgodakaṃ gavāṃ puṇyaṃ sarvāghaviniṣūdanam ||
गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा पुष्टिस् तथासां रजसि प्रवृद्धा । (६१।१)
gavāṃ hi tīrthe vasatīha gaṅgā puṣṭis tathāsāṃ rajasi pravṛddhā |
लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च धर्मस् तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥ (६१।२)
lakṣmīḥ karīṣe praṇatau ca dharmas tāsāṃ praṇāmaṃ satataṃ ca kuryāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.