ViSmṛ, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्जं सर्वे वध्याः ॥ (१।१)
atha mahāpātakino brāhmaṇavarjaṃ sarve vadhyāḥ ||
तस्य च ब्रह्महत्यायाम् अशिरस्कं पुरुषं ललाटे कुर्यात् ॥ (४।१)
tasya ca brahmahatyāyām aśiraskaṃ puruṣaṃ lalāṭe kuryāt ||
अन्यत्रापि वध्यकर्मणि तिष्ठन्तं समग्रधनम् अक्षतं विवासयेत् ॥ (८।१)
anyatrāpi vadhyakarmaṇi tiṣṭhantaṃ samagradhanam akṣataṃ vivāsayet ||
गरदाग्निदप्रसह्यतस्करान् स्त्रीबालपुरुषघातिनश् च ॥ (११।१)
garadāgnidaprasahyataskarān strībālapuruṣaghātinaś ca ||
ये च धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो ऽधिकम् अपहरेयुः ॥ (१२।१)
ye ca dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo 'dhikam apahareyuḥ ||
प्रसह्य तस्कराणां चावकाशभक्तप्रदांश् च ॥ (१६।१)
prasahya taskarāṇāṃ cāvakāśabhaktapradāṃś ca ||
हीनवर्णो ऽधिकवर्णस्य येनाङ्गेनापराधं कुर्यात् तद् एवास्य शातयेत् ॥ (१९।१)
hīnavarṇo 'dhikavarṇasya yenāṅgenāparādhaṃ kuryāt tad evāsya śātayet ||
दर्पेण धर्मोपदेशकारिणां राजा तप्तम् आसेचयेत् तैलम् आस्ये ॥ (२४।१)
darpeṇa dharmopadeśakāriṇāṃ rājā taptam āsecayet tailam āsye ||
द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलो ऽस्य शङ्कुर् निखेयः ॥ (२५।१)
droheṇa ca nāmajātigrahaṇe daśāṅgulo 'sya śaṅkur nikheyaḥ ||
श्रुतदेशजातिकर्मणाम् अन्यथावादी कार्षापणशतद्वयं दण्ड्यः ॥ (२६।१)
śrutadeśajātikarmaṇām anyathāvādī kārṣāpaṇaśatadvayaṃ daṇḍyaḥ ||
काणखञ्जादीनां तथ्यवाद्य् अपि कार्षापणद्वयम् ॥ (२७।१)
kāṇakhañjādīnāṃ tathyavādy api kārṣāpaṇadvayam ||
यथाकालम् उत्तमवर्णाक्षेपे तत्प्रमाणो दण्डः ॥ (३७।१)
yathākālam uttamavarṇākṣepe tatpramāṇo daṇḍaḥ ||
पारजायी सवर्णागमने तूत्तमसाहसं दण्ड्यः ॥ (४०।१)
pārajāyī savarṇāgamane tūttamasāhasaṃ daṇḍyaḥ ||
अदुष्टां दुष्टाम् इति ब्रुवन्न् उत्तमसाहसम् ॥ (४७।१)
aduṣṭāṃ duṣṭām iti bruvann uttamasāhasam ||
गजाश्वोष्ट्रगोघाती त्व् एककरपादः कार्यः ॥ (४८।१)
gajāśvoṣṭragoghātī tv ekakarapādaḥ kāryaḥ ||
शोणितेन विना दुःखम् उत्पादयिता द्वात्रिंशत्पणान् ॥ (६६।१)
śoṇitena vinā duḥkham utpādayitā dvātriṃśatpaṇān ||
करपाददन्तभङ्गे कर्णनासाविकर्तने मध्यमम् ॥ (६८।१)
karapādadantabhaṅge karṇanāsāvikartane madhyamam ||
उभयनेत्रभेदिनं राजा यावज् जीवं बन्धनान् न मुञ्चेत् ॥ (७१।१)
ubhayanetrabhedinaṃ rājā yāvaj jīvaṃ bandhanān na muñcet ||
एकं बहूनां निघ्नतां प्रत्येकम् उक्ताद् दण्डाद् द्विगुणः ॥ (७३।१)
ekaṃ bahūnāṃ nighnatāṃ pratyekam uktād daṇḍād dviguṇaḥ ||
उत्क्रोशन्तम् अनभिधावतां तत्समीपवर्तिनां संसरतां च ॥ (७४।१)
utkrośantam anabhidhāvatāṃ tatsamīpavartināṃ saṃsaratāṃ ca ||
सर्वे च पुरुषपीडाकरास् तदुत्थानव्ययं दद्युः ॥ (७५।१)
sarve ca puruṣapīḍākarās tadutthānavyayaṃ dadyuḥ ||
सुवर्णरजतवस्त्राणां पञ्चाशतस् त्व् अभ्यधिकम् अपहरन् विकरः ॥ (८१।१)
suvarṇarajatavastrāṇāṃ pañcāśatas tv abhyadhikam apaharan vikaraḥ ||
सूत्रकार्पासगोमयगुडदधिक्षीरतक्रतृणलवणमृद्भस्मपक्षिमत्स्यघृततैलमांसमधुवैदलवेणुमृन्मयलोहभाण्डानाम् अपहर्ता मूल्यात् त्रिगुणं दण्ड्यः ॥ (८३।१)
sūtrakārpāsagomayaguḍadadhikṣīratakratṛṇalavaṇamṛdbhasmapakṣimatsyaghṛtatailamāṃsamadhuvaidalaveṇumṛnmayalohabhāṇḍānām apahartā mūlyāt triguṇaṃ daṇḍyaḥ ||
पुष्पहरितगुल्मवल्लीलतापर्णानाम् अपहरणे पञ्चकृष्णलम् ॥ (८५।१)
puṣpaharitagulmavallīlatāparṇānām apaharaṇe pañcakṛṣṇalam ||
येषां देयः पन्थास् तेषाम् अपथदायी कार्षापणपञ्चविंशतिं दण्ड्यः ॥ (९१।१)
yeṣāṃ deyaḥ panthās teṣām apathadāyī kārṣāpaṇapañcaviṃśatiṃ daṇḍyaḥ ||
निमन्त्रितस् तथेत्य् उक्त्वा चाभुञ्जानः सुवर्णमाषकम् ॥ (९६।१)
nimantritas tathety uktvā cābhuñjānaḥ suvarṇamāṣakam ||
अभक्ष्येण ब्राह्मणस्य दूषयिता षोडश सुवर्णान् ॥ (९८।१)
abhakṣyeṇa brāhmaṇasya dūṣayitā ṣoḍaśa suvarṇān ||
अस्पृश्यः कामकारेण स्पृशन् स्पृश्यं त्रैवर्णिकं वध्यः ॥ (१०४।१)
aspṛśyaḥ kāmakāreṇa spṛśan spṛśyaṃ traivarṇikaṃ vadhyaḥ ||
पथ्युद्यानोदकसमीपे ऽप्यशुचिकारी पणशतम् ॥ (१०६।१)
pathyudyānodakasamīpe 'pyaśucikārī paṇaśatam ||
गृहे पीडाकरं द्रव्यं प्रक्षिपन् पणशतम् ॥ (११०।१)
gṛhe pīḍākaraṃ dravyaṃ prakṣipan paṇaśatam ||
पितृपुत्राचार्ययाज्यर्त्विजाम् अन्योन्यापतितत्यागी च ॥ (११३।१)
pitṛputrācāryayājyartvijām anyonyāpatitatyāgī ca ||
शूद्रप्रव्रजितानां दैवे पित्र्ये भोजकाश् च ॥ (११५।१)
śūdrapravrajitānāṃ daive pitrye bhojakāś ca ||
पितापुत्रविरोधे साक्षिणां दशपणो दण्डः ॥ (१२०।१)
pitāputravirodhe sākṣiṇāṃ daśapaṇo daṇḍaḥ ||
यस् तयोश् चान्तरे स्यात् तस्योत्तमसाहसः ॥ (१२१।१)
yas tayoś cāntare syāt tasyottamasāhasaḥ ||
सम्भूय वणिजां पण्यम् अनर्घेणावरुन्धताम् ॥ (१२५।१)
sambhūya vaṇijāṃ paṇyam anargheṇāvarundhatām ||
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर् नैव दद्यात् तस्यासौ सोदयं दाप्यः ॥ (१२७।१)
gṛhītamūlyaṃ yaḥ paṇyaṃ kretur naiva dadyāt tasyāsau sodayaṃ dāpyaḥ ||
क्रीतम् अक्रीणतो या हानिः सा क्रेतुर् एव स्यात् ॥ (१२९।१)
krītam akrīṇato yā hāniḥ sā kretur eva syāt ||
तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दशपणान् दण्ड्यः ॥ (१३१।१)
tarikaḥ sthalajaṃ śulkaṃ gṛhṇan daśapaṇān daṇḍyaḥ ||
ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुगुर्विणीतीर्थानुसारिणां नाविकः शौल्किकः शुल्कम् आददानश् च ॥ (१३२।१)
brahmacārivānaprasthabhikṣugurviṇītīrthānusāriṇāṃ nāvikaḥ śaulkikaḥ śulkam ādadānaś ca ||
दिवा पशूनां वृकाद्युपघाते पाले त्व् अनायति पालदोषः ॥ (१३७।१)
divā paśūnāṃ vṛkādyupaghāte pāle tv anāyati pāladoṣaḥ ||
अननुज्ञातां दुहन् पञ्चविंशतिं कार्षापणान् ॥ (१३९।१)
ananujñātāṃ duhan pañcaviṃśatiṃ kārṣāpaṇān ||
महिषी चेत् सस्यनाशं कुर्यात् तत्पालस् त्व् अष्टौ माषान् दण्ड्यः ॥ (१४०।१)
mahiṣī cet sasyanāśaṃ kuryāt tatpālas tv aṣṭau māṣān daṇḍyaḥ ||
यस् तूत्तमवर्णान् दास्ये नियोजयेत् तस्योत्तमसाहसो दण्डः ॥ (१५१।१)
yas tūttamavarṇān dāsye niyojayet tasyottamasāhaso daṇḍaḥ ||
भृतकश् चापूर्णे काले भृतिं त्यजन् सकलम् एव मूल्यं दद्यात् ॥ (१५३।१)
bhṛtakaś cāpūrṇe kāle bhṛtiṃ tyajan sakalam eva mūlyaṃ dadyāt ||
स्वामी चेत् भृतकम् अपूर्णे काले जह्यात् तस्य सर्वम् एव मूल्यं दद्यात् ॥ (१५७।१)
svāmī cet bhṛtakam apūrṇe kāle jahyāt tasya sarvam eva mūlyaṃ dadyāt ||
यः कन्यां पूर्वदत्ताम् अन्यस्मै दद्यात् स चौरवच् छास्यः ॥ (१६०।१)
yaḥ kanyāṃ pūrvadattām anyasmai dadyāt sa cauravac chāsyaḥ ||
अजानानः प्रकाशं यः परद्रव्यं क्रीणीयात् तत्र तस्य न दोषः ॥ (१६४।१)
ajānānaḥ prakāśaṃ yaḥ paradravyaṃ krīṇīyāt tatra tasya na doṣaḥ ||
यद्य् अप्रकाशं हीनमूल्यं च क्रीणीयात् तदा क्रेता विक्रेता च चौरवच् छास्यौ ॥ (१६६।१)
yady aprakāśaṃ hīnamūlyaṃ ca krīṇīyāt tadā kretā vikretā ca cauravac chāsyau ||
निक्षेपापहार्यर्थवृद्धिसहितं धनं धनिकस्य दाप्यः ॥ (१६९।१)
nikṣepāpahāryarthavṛddhisahitaṃ dhanaṃ dhanikasya dāpyaḥ ||
यश् चानिक्षिप्तं निक्षिप्तम् इति ब्रूयात् ॥ (१७१।१)
yaś cānikṣiptaṃ nikṣiptam iti brūyāt ||
सीमाभेत्तारम् उत्तमसाहसं दण्डयित्वा पुनः सीमां कारयेत् ॥ (१७२।१)
sīmābhettāram uttamasāhasaṃ daṇḍayitvā punaḥ sīmāṃ kārayet ||
जातिभ्रंशकरस्याभक्ष्यस्य भक्षयिता विवास्यः ॥ (१७३।१)
jātibhraṃśakarasyābhakṣyasya bhakṣayitā vivāsyaḥ ||
अभक्ष्यस्याविक्रेयस्य विक्रयी देवप्रतिमाभेदकश् चोत्तमसाहसं दण्डनीयः ॥ (१७४।१)
abhakṣyasyāvikreyasya vikrayī devapratimābhedakaś cottamasāhasaṃ daṇḍanīyaḥ ||
प्रतिश्रुतस्याप्रदायी तद् दापयित्वा प्रथमसाहसं दण्ड्यः ॥ (१७८।१)
pratiśrutasyāpradāyī tad dāpayitvā prathamasāhasaṃ daṇḍyaḥ ||
गोचर्ममात्राधिकां भुवम् अन्यस्याधीकृतां तस्माद् अनिर्मोच्यान्यस्य यः प्रयच्छेत् स वध्यः ॥ (१८१।१)
gocarmamātrādhikāṃ bhuvam anyasyādhīkṛtāṃ tasmād anirmocyānyasya yaḥ prayacchet sa vadhyaḥ ||
एको ऽश्नीयाद् यद् उत्पन्नं नरः संवत्सरं फलम् । (१८३।१)
eko 'śnīyād yad utpannaṃ naraḥ saṃvatsaraṃ phalam |
गोचर्ममात्रा सा क्षोणी स्तोका वा यदि वा बहु ॥ (१८३।२)
gocarmamātrā sā kṣoṇī stokā vā yadi vā bahu ||
ययोर् निक्षिप्त आधिस् तौ विवदेतां यदा नरौ । (१८४।१)
yayor nikṣipta ādhis tau vivadetāṃ yadā narau |
यस्य भुक्तिः फलं तस्य बलात् कारं विना कृता ॥ (१८४।२)
yasya bhuktiḥ phalaṃ tasya balāt kāraṃ vinā kṛtā ||
सागमेन तु भोगेन भुक्तं सम्यग् यदा तु यत् । (१८५।१)
sāgamena tu bhogena bhuktaṃ samyag yadā tu yat |
आहर्ता लभते तत्र नापहार्यं तु तत् क्वचित् ॥ (१८५।२)
āhartā labhate tatra nāpahāryaṃ tu tat kvacit ||
पित्रा भुक्तं तु यद् द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः । (१८६।१)
pitrā bhuktaṃ tu yad dravyaṃ bhuktyācāreṇa dharmataḥ |
तस्मिन् प्रेते न वाच्यो ऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत् ॥ (१८६।२)
tasmin prete na vācyo 'sau bhuktyā prāptaṃ hi tasya tat ||
त्रिभिर् एव तु या भुक्ता पुरुषैर् भूर् यथाविधि । (१८७।१)
tribhir eva tu yā bhuktā puruṣair bhūr yathāvidhi |
लेख्याभावे ऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ॥ (१८७।२)
lekhyābhāve 'pi tāṃ tatra caturthaḥ samavāpnuyāt ||
नखिनां शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणाम् आततायिनाम् । (१८८।१)
nakhināṃ śṛṅgiṇāṃ caiva daṃṣṭriṇām ātatāyinām |
हस्त्यश्वानां तथान्येषां वधे हन्ता न दोषभाक् ॥ (१८८।२)
hastyaśvānāṃ tathānyeṣāṃ vadhe hantā na doṣabhāk ||
गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । (१८९।१)
guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam |
प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस् तन्मन्युम् ऋच्छति ॥ (१९०।२)
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyus tanmanyum ṛcchati ||
भार्यातिक्रमिणं चैव विद्यात् सप्ताततायिनः । (१९२।१)
bhāryātikramiṇaṃ caiva vidyāt saptātatāyinaḥ |
यशोवित्तहरान् अन्यान् आहुर् धर्मार्थहारकान् ॥ (१९२।२)
yaśovittaharān anyān āhur dharmārthahārakān ||
उद्देशतस् ते कथितो धरे दण्डविधिर् मया । (१९३।१)
uddeśatas te kathito dhare daṇḍavidhir mayā |
सर्वेषाम् अपराधानां विस्तराद् अतिविस्तरः ॥ (१९३।२)
sarveṣām aparādhānāṃ vistarād ativistaraḥ ||
अपराधेषु चान्येषु ज्ञात्वा जातिं धनं वयः । (१९४।१)
aparādheṣu cānyeṣu jñātvā jātiṃ dhanaṃ vayaḥ |
दण्डं प्रकल्पयेद् राजा संमन्त्र्य ब्राह्मणैः सह ॥ (१९४।२)
daṇḍaṃ prakalpayed rājā saṃmantrya brāhmaṇaiḥ saha ||
दण्ड्यं प्रमोचयन् दण्ड्याद् द्विगुणं दण्डम् आवहेत् । (१९५।१)
daṇḍyaṃ pramocayan daṇḍyād dviguṇaṃ daṇḍam āvahet |
नियुक्तश् चाप्य् अदण्ड्यानां दण्डकारी नराधमः ॥ (१९५।२)
niyuktaś cāpy adaṇḍyānāṃ daṇḍakārī narādhamaḥ ||
यस्य चौरः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । (१९६।१)
yasya cauraḥ pure nāsti nānyastrīgo na duṣṭavāk |
न साहसिकदण्डघ्नौ स राजा शक्रलोकभाक् ॥ (१९६।२)
na sāhasikadaṇḍaghnau sa rājā śakralokabhāk ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.