विष्णुस्मृतिViṣṇusmṛti

ViSmṛ, 67

67 of 100 · 60 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथाग्निं परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिषिच्य सर्वतः पाकाद् अग्रम् उद्धृत्य जुहुयात् ॥ (१।१)

athāgniṃ parisamuhya paryukṣya paristīrya pariṣicya sarvataḥ pākād agram uddhṛtya juhuyāt ||

2.1२.१

वासुदेवाय संकर्षणाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय पुरुषाय सत्यायाच्युताय वासुदेवाय ॥ (२।१)

vāsudevāya saṃkarṣaṇāya pradyumnāyāniruddhāya puruṣāya satyāyācyutāya vāsudevāya ||

3.1३.१

अथाग्नये सोमाय मित्राय वरुणाय इन्द्राय इन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्रजापतये अनुमत्यै धन्वन्तरये वास्तोष्पतये अग्नये स्विष्टकृते च ॥ (३।१)

athāgnaye somāya mitrāya varuṇāya indrāya indrāgnibhyāṃ viśvebhyo devebhyaḥ prajāpataye anumatyai dhanvantaraye vāstoṣpataye agnaye sviṣṭakṛte ca ||

4.1४.१

ततो ऽन्नशेषेण बलिम् उपहरेत् ॥ (४।१)

tato 'nnaśeṣeṇa balim upaharet ||

5.1५.१

भक्षोपभक्षाभ्याम् ॥ (५।१)

bhakṣopabhakṣābhyām ||

6.1६.१

अभितः पूर्वेणाग्निम् ॥ (६।१)

abhitaḥ pūrveṇāgnim ||

7.1७.१

अम्बा नामासीति दुला नामासीति नितत्नी नामासीति चुपुणीका नामासीति सर्वासाम् ॥ (७।१)

ambā nāmāsīti dulā nāmāsīti nitatnī nāmāsīti cupuṇīkā nāmāsīti sarvāsām ||

8.1८.१

नन्दिनि सुभगे सुमङ्गलि भद्रंकरीति स्वश्रिष्व् अभिप्रदक्षिणम् ॥ (८।१)

nandini subhage sumaṅgali bhadraṃkarīti svaśriṣv abhipradakṣiṇam ||

9.1९.१

स्थूणायां ध्रुवायां श्रियै हिरण्यकेश्यै वनस्पतिभ्यश्च ॥ (९।१)

sthūṇāyāṃ dhruvāyāṃ śriyai hiraṇyakeśyai vanaspatibhyaśca ||

10.1१०.१

धर्माधर्मयोर् द्वारे मृत्यवे च ॥ (१०।१)

dharmādharmayor dvāre mṛtyave ca ||

11.1११.१

उदधाने वरुणाय ॥ (११।१)

udadhāne varuṇāya ||

12.1१२.१

विष्णव इत्युलूखले ॥ (१२।१)

viṣṇava ityulūkhale ||

13.1१३.१

मरुद्भ्य इति दृषदि ॥ (१३।१)

marudbhya iti dṛṣadi ||

14.1१४.१

उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च ॥ (१४।१)

upari śaraṇe vaiśravaṇāya rājñe bhūtebhyaśca ||

15.1१५.१

इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यश्चेति पूर्वार्धे ॥ (१५।१)

indrāyendrapuruṣebhyaśceti pūrvārdhe ||

16.1१६.१

यमाय यमपुरुषेभ्य इति दक्षिणार्धे ॥ (१६।१)

yamāya yamapuruṣebhya iti dakṣiṇārdhe ||

17.1१७.१

वरुणाय वरुणपुरुषेभ्य इति पश्चार्धे ॥ (१७।१)

varuṇāya varuṇapuruṣebhya iti paścārdhe ||

18.1१८.१

सोमाय सोमपुरुषेभ्य इत्युत्तरार्धे ॥ (१८।१)

somāya somapuruṣebhya ityuttarārdhe ||

19.1१९.१

ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्य इति मध्ये ॥ (१९।१)

brahmaṇe brahmapuruṣebhya iti madhye ||

20.1२०.१

ऊर्ध्वम् आकाशाय ॥ (२०।१)

ūrdhvam ākāśāya ||

21.1२१.१

स्थण्डिले दिवाचरेभ्यो भूतेभ्य इति दिवा ॥ (२१।१)

sthaṇḍile divācarebhyo bhūtebhya iti divā ||

22.1२२.१

नक्तंचरेभ्य इति नक्तम् ॥ (२२।१)

naktaṃcarebhya iti naktam ||

23.1२३.१

ततो दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे पितामह्यै प्रपितामह्यै नामगोत्राभ्यां च पिण्डनिर्वापणं कुर्यात् ॥ (२३।१)

tato dakṣiṇāgreṣu darbheṣu pitre pitāmahāya prapitāmahāya mātre pitāmahyai prapitāmahyai nāmagotrābhyāṃ ca piṇḍanirvāpaṇaṃ kuryāt ||

24.1२४.१

पिण्डानां चानुलेपनपुष्पधूपनैवेद्यादि दद्यात् ॥ (२४।१)

piṇḍānāṃ cānulepanapuṣpadhūpanaivedyādi dadyāt ||

25.1२५.१

उदककलशम् उपनिधाय स्वस्त्ययनं वाचयेत् ॥ (२५।१)

udakakalaśam upanidhāya svastyayanaṃ vācayet ||

26.1२६.१

श्वकाकश्वपचानां भुवि निर्वपेत् ॥ (२६।१)

śvakākaśvapacānāṃ bhuvi nirvapet ||

27.1२७.१

भिक्षां च दद्यात् ॥ (२७।१)

bhikṣāṃ ca dadyāt ||

28.1२८.१

अतिथिधर्मअतिथिपूजने च परं यत्नम् आतिष्ठेत ॥ (२८।१)

atithidharmaatithipūjane ca paraṃ yatnam ātiṣṭheta ||

29.1२९.१

सायम् अतिथिं प्राप्तं प्रयत्नेनार्चयेत् ॥ (२९।१)

sāyam atithiṃ prāptaṃ prayatnenārcayet ||

30.1३०.१

अनाशितम् अतिथिं गृहे न वासयेत् ॥ (३०।१)

anāśitam atithiṃ gṛhe na vāsayet ||

31.1३१.१

यथा वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुर् यथा स्त्रीणां भर्ता तथा गृहस्थस्यातिथिः ॥ (३१।१)

yathā varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhur yathā strīṇāṃ bhartā tathā gṛhasthasyātithiḥ ||

32.1३२.१

तत्पूजया स्वर्गम् आप्नोति ॥ (३२।१)

tatpūjayā svargam āpnoti ||

33.1३३.१

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । (३३।१)

atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate |

33.2३३.२

तस्मात् सुकृतम् आदाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ (३३।२)

tasmāt sukṛtam ādāya duṣkṛtaṃ tu prayacchati ||

34.1३४.१

एकरात्रं हि निवसन्न् अतिथिर् ब्राह्मणः स्मृतः । (३४।१)

ekarātraṃ hi nivasann atithir brāhmaṇaḥ smṛtaḥ |

34.2३४.२

अतिथि:: निरुक्तिअनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ (३४।२)

atithi:: niruktianityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate ||

35.1३५.१

नैकग्रामीणम् अतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा । (३५।१)

naikagrāmīṇam atithiṃ vipraṃ sāṃgatikaṃ tathā |

35.2३५.२

उपस्थितं गृहे विन्द्याद् भार्या यत्राग्नयो ऽपि वा ॥ (३५।२)

upasthitaṃ gṛhe vindyād bhāryā yatrāgnayo 'pi vā ||

36.1३६.१

यदि त्व् अतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहम् आगतः । (३६।१)

yadi tv atithidharmeṇa kṣatriyo gṛham āgataḥ |

36.2३६.२

भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तम् अपि भोजयेत् ॥ (३६।२)

bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tam api bhojayet ||

37.1३७.१

वैश्यशूद्राव् अपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ । (३७।१)

vaiśyaśūdrāv api prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau |

37.2३७.२

भोजयेत् सह भृत्यैस् ताव् आनृशंस्यं प्रयोजयन् ॥ (३७।२)

bhojayet saha bhṛtyais tāv ānṛśaṃsyaṃ prayojayan ||

38.1३८.१

इतरान् अपि सख्यादीन् संप्रीत्या गृहम् आगतान् । (३८।१)

itarān api sakhyādīn saṃprītyā gṛham āgatān |

38.2३८.२

प्रकृतान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥ (३८।२)

prakṛtānnaṃ yathāśakti bhojayet saha bhāryayā ||

39.1३९.१

स्ववासिनीं कुमारीं च रोगिणीं गुर्विणीं तथा । (३९।१)

svavāsinīṃ kumārīṃ ca rogiṇīṃ gurviṇīṃ tathā |

39.2३९.२

अतिथिभ्यो ऽग्र एवैतान् भोजयेद् अविचारयन् ॥ (३९।२)

atithibhyo 'gra evaitān bhojayed avicārayan ||

40.1४०.१

अदत्त्वा यस् तु एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः । (४०।१)

adattvā yas tu etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte 'vicakṣaṇaḥ |

40.2४०.२

भुञ्जानो न स जानाति श्वगृध्रैर् जग्धिम् आत्मनः ॥ (४०।२)

bhuñjāno na sa jānāti śvagṛdhrair jagdhim ātmanaḥ ||

41.1४१.१

भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि । (४१।१)

bhuktavatsu ca vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi |

41.2४१.२

भुञ्जीयातां ततः पश्चाद् अवशिष्टं तु दंपती ॥ (४१।२)

bhuñjīyātāṃ tataḥ paścād avaśiṣṭaṃ tu daṃpatī ||

42.1४२.१

देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च भृत्यान् गृह्याश्च देवताः । (४२।१)

devān pitṝn manuṣyāṃśca bhṛtyān gṛhyāśca devatāḥ |

42.2४२.२

पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥ (४२।२)

pūjayitvā tataḥ paścād gṛhasthaḥ śeṣabhug bhavet ||

43.1४३.१

अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् । (४३।१)

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt |

43.2४३.२

यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत् सताम् अन्नं विधीयते ॥ (४३।२)

yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetat satām annaṃ vidhīyate ||

44.1४४.१

स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा । (४४।१)

svādhyāyenāgnihotreṇa yajñena tapasā tathā |

44.2४४.२

न चाप्नोति गृही लोकान् यथा त्व् अतिथिपूजनात् ॥ (४४।२)

na cāpnoti gṛhī lokān yathā tv atithipūjanāt ||

45.1४५.१

सायं प्रातस् त्व् अतिथये प्रदद्याद् आसनोदके । (४५।१)

sāyaṃ prātas tv atithaye pradadyād āsanodake |

45.2४५.२

अन्नं चैव यथाशक्त्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ (४५।२)

annaṃ caiva yathāśaktyā satkṛtya vidhipūrvakam ||

46.1४६.१

प्रतिश्रयं तथा शय्यां पादाभ्यङ्गं सदीपकम् । (४६।१)

pratiśrayaṃ tathā śayyāṃ pādābhyaṅgaṃ sadīpakam |

46.2४६.२

प्रत्येकदानेनाप्नोति गोप्रदानसमं फलम् ॥ (४६।२)

pratyekadānenāpnoti gopradānasamaṃ phalam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViSmṛ, 67

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit