ViSmṛ, 67
Select a line for its word-by-word analysis.
अथाग्निं परिसमुह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिषिच्य सर्वतः पाकाद् अग्रम् उद्धृत्य जुहुयात् ॥ (१।१)
athāgniṃ parisamuhya paryukṣya paristīrya pariṣicya sarvataḥ pākād agram uddhṛtya juhuyāt ||
वासुदेवाय संकर्षणाय प्रद्युम्नायानिरुद्धाय पुरुषाय सत्यायाच्युताय वासुदेवाय ॥ (२।१)
vāsudevāya saṃkarṣaṇāya pradyumnāyāniruddhāya puruṣāya satyāyācyutāya vāsudevāya ||
अथाग्नये सोमाय मित्राय वरुणाय इन्द्राय इन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यः प्रजापतये अनुमत्यै धन्वन्तरये वास्तोष्पतये अग्नये स्विष्टकृते च ॥ (३।१)
athāgnaye somāya mitrāya varuṇāya indrāya indrāgnibhyāṃ viśvebhyo devebhyaḥ prajāpataye anumatyai dhanvantaraye vāstoṣpataye agnaye sviṣṭakṛte ca ||
अम्बा नामासीति दुला नामासीति नितत्नी नामासीति चुपुणीका नामासीति सर्वासाम् ॥ (७।१)
ambā nāmāsīti dulā nāmāsīti nitatnī nāmāsīti cupuṇīkā nāmāsīti sarvāsām ||
नन्दिनि सुभगे सुमङ्गलि भद्रंकरीति स्वश्रिष्व् अभिप्रदक्षिणम् ॥ (८।१)
nandini subhage sumaṅgali bhadraṃkarīti svaśriṣv abhipradakṣiṇam ||
स्थूणायां ध्रुवायां श्रियै हिरण्यकेश्यै वनस्पतिभ्यश्च ॥ (९।१)
sthūṇāyāṃ dhruvāyāṃ śriyai hiraṇyakeśyai vanaspatibhyaśca ||
उपरि शरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च ॥ (१४।१)
upari śaraṇe vaiśravaṇāya rājñe bhūtebhyaśca ||
ततो दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे पितामह्यै प्रपितामह्यै नामगोत्राभ्यां च पिण्डनिर्वापणं कुर्यात् ॥ (२३।१)
tato dakṣiṇāgreṣu darbheṣu pitre pitāmahāya prapitāmahāya mātre pitāmahyai prapitāmahyai nāmagotrābhyāṃ ca piṇḍanirvāpaṇaṃ kuryāt ||
पिण्डानां चानुलेपनपुष्पधूपनैवेद्यादि दद्यात् ॥ (२४।१)
piṇḍānāṃ cānulepanapuṣpadhūpanaivedyādi dadyāt ||
उदककलशम् उपनिधाय स्वस्त्ययनं वाचयेत् ॥ (२५।१)
udakakalaśam upanidhāya svastyayanaṃ vācayet ||
अतिथिधर्मअतिथिपूजने च परं यत्नम् आतिष्ठेत ॥ (२८।१)
atithidharmaatithipūjane ca paraṃ yatnam ātiṣṭheta ||
यथा वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुर् यथा स्त्रीणां भर्ता तथा गृहस्थस्यातिथिः ॥ (३१।१)
yathā varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhur yathā strīṇāṃ bhartā tathā gṛhasthasyātithiḥ ||
अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । (३३।१)
atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate |
तस्मात् सुकृतम् आदाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ (३३।२)
tasmāt sukṛtam ādāya duṣkṛtaṃ tu prayacchati ||
एकरात्रं हि निवसन्न् अतिथिर् ब्राह्मणः स्मृतः । (३४।१)
ekarātraṃ hi nivasann atithir brāhmaṇaḥ smṛtaḥ |
अतिथि:: निरुक्तिअनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्माद् अतिथिर् उच्यते ॥ (३४।२)
atithi:: niruktianityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate ||
नैकग्रामीणम् अतिथिं विप्रं सांगतिकं तथा । (३५।१)
naikagrāmīṇam atithiṃ vipraṃ sāṃgatikaṃ tathā |
उपस्थितं गृहे विन्द्याद् भार्या यत्राग्नयो ऽपि वा ॥ (३५।२)
upasthitaṃ gṛhe vindyād bhāryā yatrāgnayo 'pi vā ||
यदि त्व् अतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहम् आगतः । (३६।१)
yadi tv atithidharmeṇa kṣatriyo gṛham āgataḥ |
भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तम् अपि भोजयेत् ॥ (३६।२)
bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tam api bhojayet ||
वैश्यशूद्राव् अपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ । (३७।१)
vaiśyaśūdrāv api prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau |
भोजयेत् सह भृत्यैस् ताव् आनृशंस्यं प्रयोजयन् ॥ (३७।२)
bhojayet saha bhṛtyais tāv ānṛśaṃsyaṃ prayojayan ||
इतरान् अपि सख्यादीन् संप्रीत्या गृहम् आगतान् । (३८।१)
itarān api sakhyādīn saṃprītyā gṛham āgatān |
प्रकृतान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥ (३८।२)
prakṛtānnaṃ yathāśakti bhojayet saha bhāryayā ||
स्ववासिनीं कुमारीं च रोगिणीं गुर्विणीं तथा । (३९।१)
svavāsinīṃ kumārīṃ ca rogiṇīṃ gurviṇīṃ tathā |
अतिथिभ्यो ऽग्र एवैतान् भोजयेद् अविचारयन् ॥ (३९।२)
atithibhyo 'gra evaitān bhojayed avicārayan ||
अदत्त्वा यस् तु एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते ऽविचक्षणः । (४०।१)
adattvā yas tu etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte 'vicakṣaṇaḥ |
भुञ्जानो न स जानाति श्वगृध्रैर् जग्धिम् आत्मनः ॥ (४०।२)
bhuñjāno na sa jānāti śvagṛdhrair jagdhim ātmanaḥ ||
भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि । (४१।१)
bhuktavatsu ca vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi |
भुञ्जीयातां ततः पश्चाद् अवशिष्टं तु दंपती ॥ (४१।२)
bhuñjīyātāṃ tataḥ paścād avaśiṣṭaṃ tu daṃpatī ||
देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च भृत्यान् गृह्याश्च देवताः । (४२।१)
devān pitṝn manuṣyāṃśca bhṛtyān gṛhyāśca devatāḥ |
पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥ (४२।२)
pūjayitvā tataḥ paścād gṛhasthaḥ śeṣabhug bhavet ||
अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् । (४३।१)
aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt |
यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत् सताम् अन्नं विधीयते ॥ (४३।२)
yajñaśiṣṭāśanaṃ hyetat satām annaṃ vidhīyate ||
स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञेन तपसा तथा । (४४।१)
svādhyāyenāgnihotreṇa yajñena tapasā tathā |
न चाप्नोति गृही लोकान् यथा त्व् अतिथिपूजनात् ॥ (४४।२)
na cāpnoti gṛhī lokān yathā tv atithipūjanāt ||
सायं प्रातस् त्व् अतिथये प्रदद्याद् आसनोदके । (४५।१)
sāyaṃ prātas tv atithaye pradadyād āsanodake |
अन्नं चैव यथाशक्त्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ (४५।२)
annaṃ caiva yathāśaktyā satkṛtya vidhipūrvakam ||
प्रतिश्रयं तथा शय्यां पादाभ्यङ्गं सदीपकम् । (४६।१)
pratiśrayaṃ tathā śayyāṃ pādābhyaṅgaṃ sadīpakam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.