ViSmṛ, 90
Select a line for its word-by-word analysis.
मार्गशीर्षशुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरसा युक्तायां चूर्णितलवणस्य सुवर्णनाभं प्रस्थम् एकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रदापयेत् ॥ (१।१)
mārgaśīrṣaśuklapañcadaśyāṃ mṛgaśirasā yuktāyāṃ cūrṇitalavaṇasya suvarṇanābhaṃ prastham ekaṃ candrodaye brāhmaṇāya pradāpayet ||
पौषी चेत् पुष्ययुक्ता स्यात् तस्यां गौरसर्षपकल्कोद्वर्तितशरीरो गव्यघृतपूर्णकुम्भेनाभिषिक्तः सर्वौषधिभिः सर्वगन्धैः सर्वबीजैश्च स्नातो घृतेन भगवन्तं वासुदेवं स्नापयित्वा गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादिभिर् अभ्यर्च्य वैष्णवैः शाक्रैर् बार्हस्पत्यैश्च मन्त्रैः पावके हुत्वा ससुवर्णेन घृतेन ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ॥ (३।१)
pauṣī cet puṣyayuktā syāt tasyāṃ gaurasarṣapakalkodvartitaśarīro gavyaghṛtapūrṇakumbhenābhiṣiktaḥ sarvauṣadhibhiḥ sarvagandhaiḥ sarvabījaiśca snāto ghṛtena bhagavantaṃ vāsudevaṃ snāpayitvā gandhapuṣpadhūpadīpanaivedyādibhir abhyarcya vaiṣṇavaiḥ śākrair bārhaspatyaiśca mantraiḥ pāvake hutvā sasuvarṇena ghṛtena brāhmaṇān svasti vācayet ||
माघी मघायुता चेत् तस्यां तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवति ॥ (६।१)
māghī maghāyutā cet tasyāṃ tilaiḥ śrāddhaṃ kṛtvā pūto bhavati ||
फाल्गुनी फल्गुनीयुता चेत् तस्यां ब्राह्मणाय सुसंस्कृतं स्वास्तीर्णं शयनं निवेद्य भार्यां मनोज्ञां रूपवतीं द्रविणवतीं चाप्नोति ॥ (७।१)
phālgunī phalgunīyutā cet tasyāṃ brāhmaṇāya susaṃskṛtaṃ svāstīrṇaṃ śayanaṃ nivedya bhāryāṃ manojñāṃ rūpavatīṃ draviṇavatīṃ cāpnoti ||
चैत्री चित्रायुता चेत् तस्यां चित्रवस्त्रप्रदानेन सौभाग्यम् आप्नोति ॥ (९।१)
caitrī citrāyutā cet tasyāṃ citravastrapradānena saubhāgyam āpnoti ||
वैशाखी विशाखायुता चेत् तस्यां ब्राह्मणसप्तकं क्षौद्रयुक्तैस् तिलैः संतर्प्य धर्मराजानं प्रीणयित्वा पापेभ्यः पूतो भवति ॥ (१०।१)
vaiśākhī viśākhāyutā cet tasyāṃ brāhmaṇasaptakaṃ kṣaudrayuktais tilaiḥ saṃtarpya dharmarājānaṃ prīṇayitvā pāpebhyaḥ pūto bhavati ||
ज्यैष्ठी ज्येष्ठायुता चेत् स्यात् तस्यां छत्रोपानहप्रदानेन गवाधिपत्यं प्राप्नोति ॥ (११।१)
jyaiṣṭhī jyeṣṭhāyutā cet syāt tasyāṃ chatropānahapradānena gavādhipatyaṃ prāpnoti ||
आषाढ्याम् आषाढायुक्तायाम् अन्नपानदानेन तद् एवाक्षय्यम् आप्नोति ॥ (१२।१)
āṣāḍhyām āṣāḍhāyuktāyām annapānadānena tad evākṣayyam āpnoti ||
श्रावण्यां श्रवणयुक्तायां जलधेनुं सान्नां वासोयुगाच्छादितां दत्त्वा स्वर्गम् आप्नोति ॥ (१३।१)
śrāvaṇyāṃ śravaṇayuktāyāṃ jaladhenuṃ sānnāṃ vāsoyugācchāditāṃ dattvā svargam āpnoti ||
प्रौष्ठपद्यां प्रोष्ठपदायुक्तायां गोदानेन सर्वपापविनिर्मुक्तो भवति ॥ (१४।१)
prauṣṭhapadyāṃ proṣṭhapadāyuktāyāṃ godānena sarvapāpavinirmukto bhavati ||
आश्वयुज्याम् अश्विनीगते चन्द्रमसि घृतपूर्णं भाजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्त्वा दीप्ताग्निर् भवति ॥ (१५।१)
āśvayujyām aśvinīgate candramasi ghṛtapūrṇaṃ bhājanaṃ suvarṇayutaṃ viprāya dattvā dīptāgnir bhavati ||
कार्त्तिकी कृत्तिकायुता चेत् स्यात् तस्यां सितम् उक्षाणम् अन्यवर्णं वा शशाङ्कोदये सर्वसस्यरत्नगन्धोपेतं दीपमध्ये ब्राह्मणाय दत्त्वा कान्तारभयं न पश्यति ॥ (१६।१)
kārttikī kṛttikāyutā cet syāt tasyāṃ sitam ukṣāṇam anyavarṇaṃ vā śaśāṅkodaye sarvasasyaratnagandhopetaṃ dīpamadhye brāhmaṇāya dattvā kāntārabhayaṃ na paśyati ||
वैशाखशुक्लतृतीयायाम् उपोषितो ऽक्षतैः श्रीवासुदेवम् अभ्यर्च्य तान् एव हुत्वा दत्त्वा च सर्वपापेभ्यः पूतो भवति ॥ (१७।१)
vaiśākhaśuklatṛtīyāyām upoṣito 'kṣataiḥ śrīvāsudevam abhyarcya tān eva hutvā dattvā ca sarvapāpebhyaḥ pūto bhavati ||
यच्च तस्मिन्न् अहनि प्रयच्छति तद् अक्षय्यताम् आप्नोति ॥ (१८।१)
yacca tasminn ahani prayacchati tad akṣayyatām āpnoti ||
पौष्यां समतीतायां कृष्णपक्षद्वादश्यां सोपवासस् तिलैः स्नातस् तिलोदकं दत्त्वा तिलैर् वासुदेवम् अभ्यर्च्य तान् एव हुत्वा दत्त्वा भुक्त्वा च पापेभ्यः पूतो भवति ॥ (१९।१)
pauṣyāṃ samatītāyāṃ kṛṣṇapakṣadvādaśyāṃ sopavāsas tilaiḥ snātas tilodakaṃ dattvā tilair vāsudevam abhyarcya tān eva hutvā dattvā bhuktvā ca pāpebhyaḥ pūto bhavati ||
माघ्यां समतीतायां कृष्णद्वादश्यां सोपवासः श्रवणं प्राप्य श्रीवासुदेवाग्रतो महावर्तिद्वयेन दीपद्वयं दद्यात् ॥ (२०।१)
māghyāṃ samatītāyāṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ sopavāsaḥ śravaṇaṃ prāpya śrīvāsudevāgrato mahāvartidvayena dīpadvayaṃ dadyāt ||
दक्षिणपार्श्वे महारजनरक्तेन समग्रेण वाससा घृततुलाम् अष्टाधिकां दत्त्वा ॥ (२१।१)
dakṣiṇapārśve mahārajanaraktena samagreṇa vāsasā ghṛtatulām aṣṭādhikāṃ dattvā ||
वामपार्श्वे तिलतैलयुतां साष्टां दत्त्वा श्वेतेन समग्रेण वाससा ॥ (२२।१)
vāmapārśve tilatailayutāṃ sāṣṭāṃ dattvā śvetena samagreṇa vāsasā ||
एतत् कृत्वा यस्मिन् राष्ट्रे ऽभिजायते यस्मिन् देशे यस्मिन् कुले तत्रोज्ज्वलो भवति ॥ (२३।१)
etat kṛtvā yasmin rāṣṭre 'bhijāyate yasmin deśe yasmin kule tatrojjvalo bhavati ||
आश्विनं सकलं मासं ब्राह्मणेभ्यः प्रत्यहं घृतं प्रदायाश्विनौ प्रीणयित्वा रूपभाग् भवति ॥ (२४।१)
āśvinaṃ sakalaṃ māsaṃ brāhmaṇebhyaḥ pratyahaṃ ghṛtaṃ pradāyāśvinau prīṇayitvā rūpabhāg bhavati ||
तस्मिन्न् एव मासि प्रत्यहं गोरसैर् ब्राह्मणान् भोजयित्वा राज्यभाग् भवति ॥ (२५।१)
tasminn eva māsi pratyahaṃ gorasair brāhmaṇān bhojayitvā rājyabhāg bhavati ||
प्रतिमासं रेवतीयुते चन्द्रमसि मधुघृतयुतं पायसं रेवतीप्रीत्यै परमान्नं ब्राह्मणान् भोजयित्वा रेवतीं प्रीणयित्वा रूपस्य भागी भवति ॥ (२६।१)
pratimāsaṃ revatīyute candramasi madhughṛtayutaṃ pāyasaṃ revatīprītyai paramānnaṃ brāhmaṇān bhojayitvā revatīṃ prīṇayitvā rūpasya bhāgī bhavati ||
माघे मास्यग्निं प्रत्यहं तिलैर् हुत्वा सघृतं कुल्माषं ब्राह्मणान् भोजयित्वा दीप्ताग्निर् भवति ॥ (२७।१)
māghe māsyagniṃ pratyahaṃ tilair hutvā saghṛtaṃ kulmāṣaṃ brāhmaṇān bhojayitvā dīptāgnir bhavati ||
सर्वां चतुर्दशीं नदीजले स्नात्वा धर्मराजानं पूजयित्वा सर्वपापेभ्यः पूतो भवति ॥ (२८।१)
sarvāṃ caturdaśīṃ nadījale snātvā dharmarājānaṃ pūjayitvā sarvapāpebhyaḥ pūto bhavati ||
यदीच्छेद् विपुलान् भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपगान् । (२९।१)
yadīcched vipulān bhogāṃścandrasūryagrahopagān |
प्रातःस्नायी भवेन् नित्यं द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ ॥ (२९।२)
prātaḥsnāyī bhaven nityaṃ dvau māsau māghaphālgunau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.