विष्णुस्मृतिViṣṇusmṛti

ViSmṛ, 97

97 of 100 · 28 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये करे करम् इतरं न्यस्य तालुस्थाचलजिह्वो दन्तैर् दन्तान् असंस्पृशन् स्वं नासिकाग्रं पश्यन् दिशश्चानवलोकयन् विभीः प्रशान्तात्मा चतुर्विंशत्या तत्त्वैर् व्यतीतं चिन्तयेत् ॥ (१।१)

ūrusthottānacaraṇaḥ savye kare karam itaraṃ nyasya tālusthācalajihvo dantair dantān asaṃspṛśan svaṃ nāsikāgraṃ paśyan diśaścānavalokayan vibhīḥ praśāntātmā caturviṃśatyā tattvair vyatītaṃ cintayet ||

2.1२.१

नित्यम् अतीन्द्रियम् अगुणं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धातीतं सर्वज्ञम् अतिस्थूलम् ॥ (२।१)

nityam atīndriyam aguṇaṃ śabdasparśarūparasagandhātītaṃ sarvajñam atisthūlam ||

3.1३.१

सर्वगम् अतिसूक्ष्मम् ॥ (३।१)

sarvagam atisūkṣmam ||

4.1४.१

सर्वतःपाणिपादं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखं सर्वतः सर्वेन्द्रियशक्तिम् ॥ (४।१)

sarvataḥpāṇipādaṃ sarvato 'kṣiśiromukhaṃ sarvataḥ sarvendriyaśaktim ||

5.1५.१

एवं ध्यायेत् ॥ (५।१)

evaṃ dhyāyet ||

6.1६.१

ध्याननिरतस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति ॥ (६।१)

dhyānaniratasya ca saṃvatsareṇa yogāvirbhāvo bhavati ||

7.1७.१

अथ निराकारे लक्षबन्धं कर्तुं न शक्नोति तदा पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशमनोबुद्ध्यात्माव्यक्तपुरुषाणां पूर्वं पूर्वं ध्यात्वा तत्र लब्धलक्षः तत्परित्यज्यापरम् अपरं ध्यायेत् ॥ (७।१)

atha nirākāre lakṣabandhaṃ kartuṃ na śaknoti tadā pṛthivyaptejovāyvākāśamanobuddhyātmāvyaktapuruṣāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ dhyātvā tatra labdhalakṣaḥ tatparityajyāparam aparaṃ dhyāyet ||

8.1८.१

एवं पुरुषध्यानम् आरभेत ॥ (८।१)

evaṃ puruṣadhyānam ārabheta ||

9.1९.१

तत्राप्यसमर्थः स्वहृदयपद्मस्य अवाङ्मुखस्य मध्ये दीपवत् पुरुषं ध्यायेत् ॥ (९।१)

tatrāpyasamarthaḥ svahṛdayapadmasya avāṅmukhasya madhye dīpavat puruṣaṃ dhyāyet ||

10.1१०.१

तत्राप्यसमर्थो भगवन्तं वासुदेवं किरीटिनं कुण्डलिनम् अङ्गदिनं श्रीवत्साङ्कं वनमालाविभूषितोरस्कं सौम्यरूपं चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मधरं चरणमध्यगतभुवं ध्यायेत् ॥ (१०।१)

tatrāpyasamartho bhagavantaṃ vāsudevaṃ kirīṭinaṃ kuṇḍalinam aṅgadinaṃ śrīvatsāṅkaṃ vanamālāvibhūṣitoraskaṃ saumyarūpaṃ caturbhujaṃ śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ caraṇamadhyagatabhuvaṃ dhyāyet ||

11.1११.१

यद् ध्यायति तद् आप्नोतीति ध्यानगुह्यम् ॥ (११।१)

yad dhyāyati tad āpnotīti dhyānaguhyam ||

12.1१२.१

तस्मात् सर्वम् एव क्षरं त्यक्त्वा अक्षरम् एव ध्यायेत् ॥ (१२।१)

tasmāt sarvam eva kṣaraṃ tyaktvā akṣaram eva dhyāyet ||

13.1१३.१

न च पुरुषं विना किंचिद् अप्यक्षरम् अस्ति ॥ (१३।१)

na ca puruṣaṃ vinā kiṃcid apyakṣaram asti ||

14.1१४.१

तं प्राप्य मुक्तो भवति ॥ (१४।१)

taṃ prāpya mukto bhavati ||

15.1१५.१

पुरम् आक्रम्य सकलं शेते यस्मान् महाप्रभुः । (१५।१)

puram ākramya sakalaṃ śete yasmān mahāprabhuḥ |

15.2१५.२

तस्मात् पुरुष इत्येवं प्रोच्यते तत्त्वचिन्तकैः ॥ (१५।२)

tasmāt puruṣa ityevaṃ procyate tattvacintakaiḥ ||

16.1१६.१

प्राग्रात्रापररात्रेषु योगी नित्यम् अतन्द्रितः । (१६।१)

prāgrātrāpararātreṣu yogī nityam atandritaḥ |

16.2१६.२

ध्यायेत पुरुषं विष्णुं निर्गुणं पञ्चविंशकम् ॥ (१६।२)

dhyāyeta puruṣaṃ viṣṇuṃ nirguṇaṃ pañcaviṃśakam ||

17.1१७.१

तत्त्वात्मानम् अगम्यं च सर्वतत्त्वविवर्जितम् । (१७।१)

tattvātmānam agamyaṃ ca sarvatattvavivarjitam |

17.2१७.२

अशक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ (१७।२)

aśaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

18.1१८.१

बहिर् अन्तश्च भूतानाम् अचरं चरम् एव च । (१८।१)

bahir antaśca bhūtānām acaraṃ caram eva ca |

18.2१८.२

सूक्ष्मत्वात् तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ (१८।२)

sūkṣmatvāt tadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||

19.1१९.१

अविभक्तं च भूतेन विभक्तम् इव च स्थितम् । (१९।१)

avibhaktaṃ ca bhūtena vibhaktam iva ca sthitam |

19.2१९.२

भूतभव्यभवद्रूपं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ (१९।२)

bhūtabhavyabhavadrūpaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

20.1२०.१

ज्योतिषाम् अपि तज्ज्योतिस् तमसः परम् उच्यते । (२०।१)

jyotiṣām api tajjyotis tamasaḥ param ucyate |

20.2२०.२

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ (२०।२)

jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitam ||

21.1२१.१

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । (२१।१)

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

21.2२१.२

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ (२१।२)

madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViSmṛ, 97

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit