ViSmṛ, 97
Select a line for its word-by-word analysis.
ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये करे करम् इतरं न्यस्य तालुस्थाचलजिह्वो दन्तैर् दन्तान् असंस्पृशन् स्वं नासिकाग्रं पश्यन् दिशश्चानवलोकयन् विभीः प्रशान्तात्मा चतुर्विंशत्या तत्त्वैर् व्यतीतं चिन्तयेत् ॥ (१।१)
ūrusthottānacaraṇaḥ savye kare karam itaraṃ nyasya tālusthācalajihvo dantair dantān asaṃspṛśan svaṃ nāsikāgraṃ paśyan diśaścānavalokayan vibhīḥ praśāntātmā caturviṃśatyā tattvair vyatītaṃ cintayet ||
नित्यम् अतीन्द्रियम् अगुणं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धातीतं सर्वज्ञम् अतिस्थूलम् ॥ (२।१)
nityam atīndriyam aguṇaṃ śabdasparśarūparasagandhātītaṃ sarvajñam atisthūlam ||
सर्वतःपाणिपादं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखं सर्वतः सर्वेन्द्रियशक्तिम् ॥ (४।१)
sarvataḥpāṇipādaṃ sarvato 'kṣiśiromukhaṃ sarvataḥ sarvendriyaśaktim ||
ध्याननिरतस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति ॥ (६।१)
dhyānaniratasya ca saṃvatsareṇa yogāvirbhāvo bhavati ||
अथ निराकारे लक्षबन्धं कर्तुं न शक्नोति तदा पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशमनोबुद्ध्यात्माव्यक्तपुरुषाणां पूर्वं पूर्वं ध्यात्वा तत्र लब्धलक्षः तत्परित्यज्यापरम् अपरं ध्यायेत् ॥ (७।१)
atha nirākāre lakṣabandhaṃ kartuṃ na śaknoti tadā pṛthivyaptejovāyvākāśamanobuddhyātmāvyaktapuruṣāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ dhyātvā tatra labdhalakṣaḥ tatparityajyāparam aparaṃ dhyāyet ||
तत्राप्यसमर्थः स्वहृदयपद्मस्य अवाङ्मुखस्य मध्ये दीपवत् पुरुषं ध्यायेत् ॥ (९।१)
tatrāpyasamarthaḥ svahṛdayapadmasya avāṅmukhasya madhye dīpavat puruṣaṃ dhyāyet ||
तत्राप्यसमर्थो भगवन्तं वासुदेवं किरीटिनं कुण्डलिनम् अङ्गदिनं श्रीवत्साङ्कं वनमालाविभूषितोरस्कं सौम्यरूपं चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मधरं चरणमध्यगतभुवं ध्यायेत् ॥ (१०।१)
tatrāpyasamartho bhagavantaṃ vāsudevaṃ kirīṭinaṃ kuṇḍalinam aṅgadinaṃ śrīvatsāṅkaṃ vanamālāvibhūṣitoraskaṃ saumyarūpaṃ caturbhujaṃ śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ caraṇamadhyagatabhuvaṃ dhyāyet ||
तस्मात् सर्वम् एव क्षरं त्यक्त्वा अक्षरम् एव ध्यायेत् ॥ (१२।१)
tasmāt sarvam eva kṣaraṃ tyaktvā akṣaram eva dhyāyet ||
न च पुरुषं विना किंचिद् अप्यक्षरम् अस्ति ॥ (१३।१)
na ca puruṣaṃ vinā kiṃcid apyakṣaram asti ||
पुरम् आक्रम्य सकलं शेते यस्मान् महाप्रभुः । (१५।१)
puram ākramya sakalaṃ śete yasmān mahāprabhuḥ |
तस्मात् पुरुष इत्येवं प्रोच्यते तत्त्वचिन्तकैः ॥ (१५।२)
tasmāt puruṣa ityevaṃ procyate tattvacintakaiḥ ||
प्राग्रात्रापररात्रेषु योगी नित्यम् अतन्द्रितः । (१६।१)
prāgrātrāpararātreṣu yogī nityam atandritaḥ |
ध्यायेत पुरुषं विष्णुं निर्गुणं पञ्चविंशकम् ॥ (१६।२)
dhyāyeta puruṣaṃ viṣṇuṃ nirguṇaṃ pañcaviṃśakam ||
तत्त्वात्मानम् अगम्यं च सर्वतत्त्वविवर्जितम् । (१७।१)
tattvātmānam agamyaṃ ca sarvatattvavivarjitam |
अशक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ (१७।२)
aśaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
सूक्ष्मत्वात् तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ (१८।२)
sūkṣmatvāt tadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
अविभक्तं च भूतेन विभक्तम् इव च स्थितम् । (१९।१)
avibhaktaṃ ca bhūtena vibhaktam iva ca sthitam |
भूतभव्यभवद्रूपं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ (१९।२)
bhūtabhavyabhavadrūpaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
ज्योतिषाम् अपि तज्ज्योतिस् तमसः परम् उच्यते । (२०।१)
jyotiṣām api tajjyotis tamasaḥ param ucyate |
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ (२०।२)
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitam ||
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । (२१।१)
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.