ViSmṛ, 99
Select a line for its word-by-word analysis.
दृष्ट्वा श्रियं देवदेवस्य विष्णोर् गृहीतपादां तपसा ज्वलन्तीम् । (१।१)
dṛṣṭvā śriyaṃ devadevasya viṣṇor gṛhītapādāṃ tapasā jvalantīm |
सुतप्तजाम्बूनदचारुवर्णां पप्रच्छ देवीं वसुधा प्रहृष्टा ॥ (१।२)
sutaptajāmbūnadacāruvarṇāṃ papraccha devīṃ vasudhā prahṛṣṭā ||
उन्निद्रकोकनदचारुकरे वरेण्ये उन्निद्रकोकनदनाभिगृहीतपादे । (२।१)
unnidrakokanadacārukare vareṇye unnidrakokanadanābhigṛhītapāde |
उन्निद्रकोकनदसद्मसदास्थितीते उन्निद्रकोकनदमध्यसमानवर्णे ॥ (२।२)
unnidrakokanadasadmasadāsthitīte unnidrakokanadamadhyasamānavarṇe ||
नीलाब्जनेत्रे तपनीयवर्णे शुक्लाम्बरे रत्नविभूषिताङ्गि । (३।१)
nīlābjanetre tapanīyavarṇe śuklāmbare ratnavibhūṣitāṅgi |
चन्द्रानने सूर्यसमानभासे महाप्रभावे जगतः प्रधाने ॥ (३।२)
candrānane sūryasamānabhāse mahāprabhāve jagataḥ pradhāne ||
त्वम् एव निद्रा जगतः प्रधाना लक्ष्मीर् धृतिः श्रीर् विरतिर् जया च । (४।१)
tvam eva nidrā jagataḥ pradhānā lakṣmīr dhṛtiḥ śrīr viratir jayā ca |
कान्तिः प्रभा कीर्तिर् अथो विभूतिः सरस्वती वाग् अथ पावनी च ॥ (४।२)
kāntiḥ prabhā kīrtir atho vibhūtiḥ sarasvatī vāg atha pāvanī ca ||
स्वधा तितिक्षा वसुधा प्रतिष्ठा स्थितिः सुदीक्षा च तथा सुनीतिः । (५।१)
svadhā titikṣā vasudhā pratiṣṭhā sthitiḥ sudīkṣā ca tathā sunītiḥ |
ख्यातिर् विशाला च तथानसूया स्वाहा च मेधा च तथैव बुद्धिः ॥ (५।२)
khyātir viśālā ca tathānasūyā svāhā ca medhā ca tathaiva buddhiḥ ||
आक्रम्य सर्वं तु यथा त्रिलोकीं तिष्ठत्ययं देववरो ऽसिताक्षि । (६।१)
ākramya sarvaṃ tu yathā trilokīṃ tiṣṭhatyayaṃ devavaro 'sitākṣi |
तथा स्थिता त्वं वरदे तथापि पृच्छाम्यहं ते वसतिं विभूतेः ॥ (६।२)
tathā sthitā tvaṃ varade tathāpi pṛcchāmyahaṃ te vasatiṃ vibhūteḥ ||
इत्येवम् उक्ता वसुधां बभाषे लक्ष्मीस् तदा देववराग्रतःस्था । (७।१)
ityevam uktā vasudhāṃ babhāṣe lakṣmīs tadā devavarāgrataḥsthā |
सदा स्थिताहं मधुसूदनस्य देवस्य पार्श्वे तपनीयवर्णे ॥ (७।२)
sadā sthitāhaṃ madhusūdanasya devasya pārśve tapanīyavarṇe ||
अस्याज्ञया यं मनसा स्मरामि श्रिया युतं तं प्रवदन्ति सन्तः । (८।१)
asyājñayā yaṃ manasā smarāmi śriyā yutaṃ taṃ pravadanti santaḥ |
संस्मारणे चाप्यथ यत्र चाहं स्थिता सदा तच्छृणु लोकधात्रि ॥ (८।२)
saṃsmāraṇe cāpyatha yatra cāhaṃ sthitā sadā tacchṛṇu lokadhātri ||
वसाम्यथार्के च निशाकरे च तारागणाढ्ये गगने विमेघे । (९।१)
vasāmyathārke ca niśākare ca tārāgaṇāḍhye gagane vimeghe |
मेघे तथा लम्बपयोधरे च शक्रायुधाढ्ये च तडित्प्रकाशे ॥ (९।२)
meghe tathā lambapayodhare ca śakrāyudhāḍhye ca taḍitprakāśe ||
तथा सुवर्णे विमले च रूप्ये रत्नेषु वस्त्रेष्व् अमलेषु भूमे । (१०।१)
tathā suvarṇe vimale ca rūpye ratneṣu vastreṣv amaleṣu bhūme |
प्रासादमालासु च पाण्डुरासु देवालयेषु ध्वजभूषितेषु ॥ (१०।२)
prāsādamālāsu ca pāṇḍurāsu devālayeṣu dhvajabhūṣiteṣu ||
सद्यः कृते चाप्यथ गोमये च मत्ते गजेन्द्रे तुरगे प्रहृष्टे । (११।१)
sadyaḥ kṛte cāpyatha gomaye ca matte gajendre turage prahṛṣṭe |
वृषे तथा दर्पसमन्विते च विप्रे तथैवाध्ययनप्रपन्ने ॥ (११।२)
vṛṣe tathā darpasamanvite ca vipre tathaivādhyayanaprapanne ||
सिंहासने चामलके च बिल्वे छत्रे च शङ्खे च तथैव पद्मे । (१२।१)
siṃhāsane cāmalake ca bilve chatre ca śaṅkhe ca tathaiva padme |
दीप्ते हुताशे विमले च खड्ग आदर्शबिम्बे च तथा स्थिताहम् ॥ (१२।२)
dīpte hutāśe vimale ca khaḍga ādarśabimbe ca tathā sthitāham ||
पूर्णोदकुम्भेषु सचामरेषु सतालवृन्तेषु विभूषितेषु । (१३।१)
pūrṇodakumbheṣu sacāmareṣu satālavṛnteṣu vibhūṣiteṣu |
भृङ्गारपात्रेषु मनोहरेषु मृदि स्थिताहं च नवोद्धृतायाम् ॥ (१३।२)
bhṛṅgārapātreṣu manohareṣu mṛdi sthitāhaṃ ca navoddhṛtāyām ||
क्षीरे तथा सर्पिषि शाद्वले च क्षौद्रे तथा दध्नि पुरंध्रिगात्रे । (१४।१)
kṣīre tathā sarpiṣi śādvale ca kṣaudre tathā dadhni puraṃdhrigātre |
देहे कुमार्याश्च तथा सुराणां तपस्विनां यज्ञहुतां च देहे ॥ (१४।२)
dehe kumāryāśca tathā surāṇāṃ tapasvināṃ yajñahutāṃ ca dehe ||
शरे च संग्रामविनिर्गते च स्थिता मृते स्वर्गसदःप्रयाते । (१५।१)
śare ca saṃgrāmavinirgate ca sthitā mṛte svargasadaḥprayāte |
वेदध्वनौ चाप्यथ शङ्खशब्दे स्वाहास्वधायाम् अथ वाद्यशब्दे ॥ (१५।२)
vedadhvanau cāpyatha śaṅkhaśabde svāhāsvadhāyām atha vādyaśabde ||
राज्याभिषेके च तथा विवाहे यज्ञे वरे स्नातशिरस्यथापि । (१६।१)
rājyābhiṣeke ca tathā vivāhe yajñe vare snātaśirasyathāpi |
पुष्पेषु शुक्लेषु च पर्वतेषु फलेषु रम्येषु सरिद्वरासु ॥ (१६।२)
puṣpeṣu śukleṣu ca parvateṣu phaleṣu ramyeṣu saridvarāsu ||
सरःसु पूर्णेषु तथा जलेषु सशाद्वलायां भुवि पद्मखण्डे । (१७।१)
saraḥsu pūrṇeṣu tathā jaleṣu saśādvalāyāṃ bhuvi padmakhaṇḍe |
वने च वत्से च शिशौ प्रहृष्टे साधौ नरे धर्मपरायणे च ॥ (१७।२)
vane ca vatse ca śiśau prahṛṣṭe sādhau nare dharmaparāyaṇe ca ||
आचारसेविन्यथ शास्त्रनित्ये विनीतवेषे च तथा सुवेषे । (१८।१)
ācārasevinyatha śāstranitye vinītaveṣe ca tathā suveṣe |
सुशुद्धदान्ते मलवर्जिते च मृष्टाशने चातिथिपूजके च ॥ (१८।२)
suśuddhadānte malavarjite ca mṛṣṭāśane cātithipūjake ca ||
स्वदारतुष्टे निरते च धर्मे धर्मोत्कटे चात्यशनाद् विमुक्ते । (१९।१)
svadāratuṣṭe nirate ca dharme dharmotkaṭe cātyaśanād vimukte |
सदा सपुष्पे ससुगन्धिगात्रे सुगन्धलिप्ते च विभूषिते च ॥ (१९।२)
sadā sapuṣpe sasugandhigātre sugandhalipte ca vibhūṣite ca ||
सत्ये स्थिते भूतहिते निविष्टे क्षमान्विते क्रोधविवर्जिते च । (२०।१)
satye sthite bhūtahite niviṣṭe kṣamānvite krodhavivarjite ca |
स्वकार्यदक्षे परकार्यदक्षे कल्याणचित्ते च सदा विनीते ॥ (२०।२)
svakāryadakṣe parakāryadakṣe kalyāṇacitte ca sadā vinīte ||
नारीषु नित्यं सुविभूषितासु पतिव्रतासु प्रियवादिनीषु । (२१।१)
nārīṣu nityaṃ suvibhūṣitāsu pativratāsu priyavādinīṣu |
अमुक्तहस्तासु सुतान्वितासु सुगुप्तभाण्डासु बलिप्रियासु ॥ (२१।२)
amuktahastāsu sutānvitāsu suguptabhāṇḍāsu balipriyāsu ||
संमृष्टवेश्मासु जितेन्द्रियासु कलिव्यपेतास्व् अविलोलुपासु । (२२।१)
saṃmṛṣṭaveśmāsu jitendriyāsu kalivyapetāsv avilolupāsu |
धर्मव्यपेक्षासु दयान्वितासु स्थिता सदाहं मधुसूदने च ॥ (२२।२)
dharmavyapekṣāsu dayānvitāsu sthitā sadāhaṃ madhusūdane ca ||
निमेषमात्रं च विना कृताहं न जातु तिष्ठे पुरुषोत्तमेन ॥ (२३।१)
nimeṣamātraṃ ca vinā kṛtāhaṃ na jātu tiṣṭhe puruṣottamena ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.