ViSmṛ, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
अथोत्तमर्णो ऽधमर्णाद् यथादत्तम् अर्थं गृह्णीयात् ॥ (१।१)
athottamarṇo 'dhamarṇād yathādattam arthaṃ gṛhṇīyāt ||
द्विकं त्रिकं चतुष्कं पञ्चकं च शतं वर्णानुक्रमेण प्रतिमासम् ॥ (२।१)
dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ pañcakaṃ ca śataṃ varṇānukrameṇa pratimāsam ||
सर्वे वर्णा वा स्वप्रतिपन्नां वृद्धिं दद्युः ॥ (३।१)
sarve varṇā vā svapratipannāṃ vṛddhiṃ dadyuḥ ||
दैवराजोपघाताद् ऋते विनष्टम् आधिम् उत्तमर्णो दद्यात् ॥ (६।१)
daivarājopaghātād ṛte vinaṣṭam ādhim uttamarṇo dadyāt ||
गृहीतधनप्रवेशार्थम् एव यत् स्थावरं दत्तं तत् गृहीतधनप्रवेशे दद्यात् ॥ (९।१)
gṛhītadhanapraveśārtham eva yat sthāvaraṃ dattaṃ tat gṛhītadhanapraveśe dadyāt ||
दीयमानं प्रयुक्तम् अर्थम् उत्तमर्णस्यागृह्णतस् ततः परं न वर्धते ॥ (१०।१)
dīyamānaṃ prayuktam artham uttamarṇasyāgṛhṇatas tataḥ paraṃ na vardhate ||
किण्वकार्पाससूत्रचर्मायुधेष्टकाङ्गाराणाम् अक्षया ॥ (१६।१)
kiṇvakārpāsasūtracarmāyudheṣṭakāṅgārāṇām akṣayā ||
प्रयुक्तम् अर्थं यथा कथंचित् साधयन् न राज्ञो वाच्यः स्यात् ॥ (१८।१)
prayuktam arthaṃ yathā kathaṃcit sādhayan na rājño vācyaḥ syāt ||
साध्यमानश् चेद् राजानम् अभिगच्छेत् तत्समं दण्ड्यः ॥ (१९।१)
sādhyamānaś ced rājānam abhigacchet tatsamaṃ daṇḍyaḥ ||
उत्तमर्णश् चेद् राजानम् इयात् तद्विभावितो ऽधमर्णो राज्ञे धनदशभागसंमितं दण्डं दद्यात् ॥ (२०।१)
uttamarṇaś ced rājānam iyāt tadvibhāvito 'dhamarṇo rājñe dhanadaśabhāgasaṃmitaṃ daṇḍaṃ dadyāt ||
प्राप्तार्थश् चोत्तमर्णो विंशतितमम् अंशम् ॥ (२१।१)
prāptārthaś cottamarṇo viṃśatitamam aṃśam ||
सर्वापलाप्य् एकदेशविभावितो ऽपि सर्वं दद्यात् ॥ (२२।१)
sarvāpalāpy ekadeśavibhāvito 'pi sarvaṃ dadyāt ||
तस्य च भावनास् तिस्रो भवन्ति लिखितं साक्षिणः समयक्रिया च ॥ (२३।१)
tasya ca bhāvanās tisro bhavanti likhitaṃ sākṣiṇaḥ samayakriyā ca ||
असमग्रदाने लेख्यासंनिधाने चोत्तमर्णः स्वलिखितं दद्यात् ॥ (२६।१)
asamagradāne lekhyāsaṃnidhāne cottamarṇaḥ svalikhitaṃ dadyāt ||
धनग्राहिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदशाः समाः प्रवसिते वा तत्पुत्रपौत्रैर् धनं देयम् ॥ (२७।१)
dhanagrāhiṇi prete pravrajite dvidaśāḥ samāḥ pravasite vā tatputrapautrair dhanaṃ deyam ||
सपुत्रस्य वाप्य् अपुत्रस्य वा रिक्थग्राही ऋणं दद्यात् ॥ (२९।१)
saputrasya vāpy aputrasya vā rikthagrāhī ṛṇaṃ dadyāt ||
अविभक्तैः कृतम् ऋणं यस् तिष्ठेत् स दद्यात् ॥ (३४।१)
avibhaktaiḥ kṛtam ṛṇaṃ yas tiṣṭhet sa dadyāt ||
गोपशौण्डिकशैलूषरजकव्याधस्त्रीणां पतिर् दद्यात् ॥ (३७।१)
gopaśauṇḍikaśailūṣarajakavyādhastrīṇāṃ patir dadyāt ||
यो गृहीत्वा ऋणं सर्वं श्वो दास्यामीति सामकम् । (४०।१)
yo gṛhītvā ṛṇaṃ sarvaṃ śvo dāsyāmīti sāmakam |
न दद्याल्लोभतः पश्चात् तथा वृद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ (४०।२)
na dadyāllobhataḥ paścāt tathā vṛddhim avāpnuyāt ||
दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते । (४१।१)
darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ vidhīyate |
बहवश् चेत् प्रतिभुवो दद्युस् ते ऽर्थं यथाकृतम् । (४२।१)
bahavaś cet pratibhuvo dadyus te 'rthaṃ yathākṛtam |
अर्थे ऽविशेषिते त्व् एषु धनिकच्छन्दतः क्रिया ॥ (४२।२)
arthe 'viśeṣite tv eṣu dhanikacchandataḥ kriyā ||
यम् अर्थं प्रतिभूर् दद्याद् धनिकेनोपपीडितः । (४३।१)
yam arthaṃ pratibhūr dadyād dhanikenopapīḍitaḥ |
ऋणिकस् तं प्रतिभुवे द्विगुणं दातुम् अर्हति ॥ (४३।२)
ṛṇikas taṃ pratibhuve dviguṇaṃ dātum arhati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.