ViSmṛ, 73
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ श्राद्धेप्सुः पूर्वेद्युर् ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत् ॥ (१।१)
atha śrāddhepsuḥ pūrvedyur brāhmaṇān āmantrayet ||
द्वितीये ऽह्नि शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे कृष्णपक्षस्यापराह्णे विप्रान् सुस्नातान् स्वाचान्तान् यथाभूयो वयःक्रमेण कुशोत्तरेष्व् आसनेषूपवेशयेत् ॥ (२।१)
dvitīye 'hni śuklapakṣasya pūrvāhṇe kṛṣṇapakṣasyāparāhṇe viprān susnātān svācāntān yathābhūyo vayaḥkrameṇa kuśottareṣv āsaneṣūpaveśayet ||
द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ त्रींश्च पित्र्ये उदङ्मुखान् ॥ (३।१)
dvau daive prāṅmukhau trīṃśca pitrye udaṅmukhān ||
आमश्राद्धेषु काम्येषु च प्रथमपञ्चकेनाग्निं हुत्वा ॥ (५।१)
āmaśrāddheṣu kāmyeṣu ca prathamapañcakenāgniṃ hutvā ||
आग्रहायण्या ऊर्ध्वं कृष्णाष्टकासु च क्रमेणैव प्रथममध्यमोत्तमपञ्चकैः ॥ (८।१)
āgrahāyaṇyā ūrdhvaṃ kṛṣṇāṣṭakāsu ca krameṇaiva prathamamadhyamottamapañcakaiḥ ||
अपयन्त्वसुरा इति द्वाभ्यां तिलैः यातुधानानां विसर्जनं कृत्वा ॥ (११।१)
apayantvasurā iti dvābhyāṃ tilaiḥ yātudhānānāṃ visarjanaṃ kṛtvā ||
एत पितरः सर्वांस्तान् अग्र आ मे यन्त्वेतद् वः पितर इत्यावाहनं कृत्वा कुशतिलमिश्रेण गन्धोदकेन यास् तिष्ठन्त्यमृता वाग् इति यन् मे मातेति च पाद्यं निवेद्य अर्घ्यं कृत्वा निवेद्य चानुलेपनं कृत्वा कुशतिलवस्त्रपुष्पालंकारधूपदीपैर् यथाशक्त्या विप्रान् समभ्यर्च्य घृतप्लुतम् अन्नम् आदाय आदित्या रुद्रा वसव इति वीक्ष्य अग्नौ करवाणीत्युक्त्वा तच्च विप्रैः कुर्व् इत्युक्ते आहुतित्रयं दद्यात् ॥ (१२।१)
eta pitaraḥ sarvāṃstān agra ā me yantvetad vaḥ pitara ityāvāhanaṃ kṛtvā kuśatilamiśreṇa gandhodakena yās tiṣṭhantyamṛtā vāg iti yan me māteti ca pādyaṃ nivedya arghyaṃ kṛtvā nivedya cānulepanaṃ kṛtvā kuśatilavastrapuṣpālaṃkāradhūpadīpair yathāśaktyā viprān samabhyarcya ghṛtaplutam annam ādāya ādityā rudrā vasava iti vīkṣya agnau karavāṇītyuktvā tacca vipraiḥ kurv ityukte āhutitrayaṃ dadyāt ||
ये मामकाः पितर एतद् वः पितरो ऽयं यज्ञ इति च हविरनुमन्त्रणं कृत्वा यथोपपन्नेषु पात्रेषु विशेषाद् रजतमयेष्व् अन्नं नमो विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यन्नम् आदौ प्राङ्मुखयोर् निवेदयेत् ॥ (१३।१)
ye māmakāḥ pitara etad vaḥ pitaro 'yaṃ yajña iti ca haviranumantraṇaṃ kṛtvā yathopapanneṣu pātreṣu viśeṣād rajatamayeṣv annaṃ namo viśvebhyo devebhya ityannam ādau prāṅmukhayor nivedayet ||
पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय च नामगोत्राभ्याम् उदङ्मुखेषु ॥ (१४।१)
pitre pitāmahāya prapitāmahāya ca nāmagotrābhyām udaṅmukheṣu ||
तद् अदत्सु ब्राह्मणेषु यन् मे प्रकामाद् अहोरात्रैर् यद् वः क्रव्याद् इति जपेत् ॥ (१५।१)
tad adatsu brāhmaṇeṣu yan me prakāmād ahorātrair yad vaḥ kravyād iti japet ||
उच्छिष्टसंनिधौ दक्षिणाग्रेषु कुशेषु पृथिवी दर्विर् अक्षिता इत्येकं पिण्डं पित्रे निदध्यात् ॥ (१७।१)
ucchiṣṭasaṃnidhau dakṣiṇāgreṣu kuśeṣu pṛthivī darvir akṣitā ityekaṃ piṇḍaṃ pitre nidadhyāt ||
अन्तरिक्षं दर्विर् अक्षिता इति द्वितीयं पिण्डं पितामहाय ॥ (१८।१)
antarikṣaṃ darvir akṣitā iti dvitīyaṃ piṇḍaṃ pitāmahāya ||
द्यौर् दर्विर् अक्षिता इति तृतीयं प्रपितामहाय ॥ (१९।१)
dyaur darvir akṣitā iti tṛtīyaṃ prapitāmahāya ||
अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागम् इति दर्भमूले करावघर्षणम् ॥ (२२।१)
atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgam iti darbhamūle karāvagharṣaṇam ||
ऊर्जं वहन्तीर् इत्यनेन सोदकेन प्रदक्षिणं पिण्डानां विकिरणं कृत्वा अर्घपुष्पधूपालेपनान्नादिभक्ष्यभोज्यानि निवेदयेत् ॥ (२३।१)
ūrjaṃ vahantīr ityanena sodakena pradakṣiṇaṃ piṇḍānāṃ vikiraṇaṃ kṛtvā arghapuṣpadhūpālepanānnādibhakṣyabhojyāni nivedayet ||
भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु तृप्तिम् आगतेषु मा मे क्षेष्ठेत्य् अन्नं सतृणम् अभ्युक्ष्यान्नविकिरम् उच्छिष्टाग्रतः कृत्वा तृप्ता भवन्तः सम्पन्नम् इति च पृष्ट्वा उदङ्मुखेष्वाचमनम् आदौ दत्त्वा ततः प्राङ्मुखेषु दत्त्वा ततश्च सुप्रोक्षितम् इति श्राद्धदेशं संप्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्वं कुर्यात् ॥ (२५।१)
bhuktavatsu brāhmaṇeṣu tṛptim āgateṣu mā me kṣeṣṭhety annaṃ satṛṇam abhyukṣyānnavikiram ucchiṣṭāgrataḥ kṛtvā tṛptā bhavantaḥ sampannam iti ca pṛṣṭvā udaṅmukheṣvācamanam ādau dattvā tataḥ prāṅmukheṣu dattvā tataśca suprokṣitam iti śrāddhadeśaṃ saṃprokṣya darbhapāṇiḥ sarvaṃ kuryāt ||
ततः प्राङ्मुखाग्रतो यन् मे राम इति प्रदक्षिणं कृत्वा प्रत्येत्य च यथाशक्तिदक्षिणाभिः समभ्यर्च्य अभिरमन्तु भवन्त इत्युक्त्वा तैर् उक्ते ऽभिरताः स्म इति देवाश्च पितरश्चेत्यभिजपेत् ॥ (२६।१)
tataḥ prāṅmukhāgrato yan me rāma iti pradakṣiṇaṃ kṛtvā pratyetya ca yathāśaktidakṣiṇābhiḥ samabhyarcya abhiramantu bhavanta ityuktvā tair ukte 'bhiratāḥ sma iti devāśca pitaraścetyabhijapet ||
अक्षय्योदकं च नामगोत्राभ्यां दत्त्वा विश्वे देवाः प्रीयन्ताम् इति प्राङ्मुखेभ्यस् ततः प्राञ्जलिर् इदं तन्मनाः सुमना याचेत ॥ (२७।१)
akṣayyodakaṃ ca nāmagotrābhyāṃ dattvā viśve devāḥ prīyantām iti prāṅmukhebhyas tataḥ prāñjalir idaṃ tanmanāḥ sumanā yāceta ||
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिर् एव च । (२८।१)
dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca |
श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देयं च नो ऽस्त्व् इति ॥ (२८।२)
śraddhā ca no mā vyagamad bahu deyaṃ ca no 'stv iti ||
अन्नं च नो बहु भवेद् अतिथींश्च लभेमहि । (३०।१)
annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃśca labhemahi |
याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कंचन ॥ (३०।२)
yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kaṃcana ||
वाजे वाज इति च ततो ब्राह्मणांश्च विसर्जयेत् । (३२।१)
vāje vāja iti ca tato brāhmaṇāṃśca visarjayet |
पूजयित्वा यथान्यायम् अनुव्रज्याभिवाद्य च ॥ (३२।२)
pūjayitvā yathānyāyam anuvrajyābhivādya ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.