ViSmṛ, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
वर्णाश्रमाणां स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् ॥ (३।१)
varṇāśramāṇāṃ sve sve dharme vyavasthāpanam ||
राजा च जाङ्गलं पशव्यं सस्योपेतं देशम् आश्रयेत् ॥ (४।१)
rājā ca jāṅgalaṃ paśavyaṃ sasyopetaṃ deśam āśrayet ||
तत्र धन्वनृमहीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणाम् अन्यतमं दुर्गम् आश्रयेत् ॥ (६।१)
tatra dhanvanṛmahīvārivṛkṣagiridurgāṇām anyatamaṃ durgam āśrayet ||
ग्रामदोषाणां ग्रामाध्यक्षः परिहारं कुर्यात् ॥ (११।१)
grāmadoṣāṇāṃ grāmādhyakṣaḥ parihāraṃ kuryāt ||
देशाध्यक्षो ऽपि सर्वात्मना दोषम् उच्छिन्द्यात् ॥ (१५।१)
deśādhyakṣo 'pi sarvātmanā doṣam ucchindyāt ||
प्रजाभ्यो बल्यर्थं संवत्सरेण धान्यतः षष्ठम् अंशम् आदद्यात् ॥ (२२।१)
prajābhyo balyarthaṃ saṃvatsareṇa dhānyataḥ ṣaṣṭham aṃśam ādadyāt ||
द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश् च ॥ (२४।१)
dvikaṃ śataṃ paśuhiraṇyebhyo vastrebhyaś ca ||
मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफलरसदारुपत्राजिनमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः षष्ठभागं राजा ॥ (२५।१)
māṃsamadhughṛtauṣadhigandhapuṣpamūlaphalarasadārupatrājinamṛdbhāṇḍāśmabhāṇḍavaidalebhyaḥ ṣaṣṭhabhāgaṃ rājā ||
राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतेभ्यः षष्ठांशभाक् ॥ (२८।१)
rājā ca prajābhyaḥ sukṛtaduṣkṛtebhyaḥ ṣaṣṭhāṃśabhāk ||
स्वदेशपण्याच् च शुल्कांशं दशमम् आदद्यात् ॥ (२९।१)
svadeśapaṇyāc ca śulkāṃśaṃ daśamam ādadyāt ||
शुल्कस्थानाद् अपक्रामन् सर्वापहारम् आप्नुयात् ॥ (३१।१)
śulkasthānād apakrāman sarvāpahāram āpnuyāt ||
शिल्पिनः कर्मजीविनश् च मासेनैकं राज्ञः कर्म कुर्युः ॥ (३२।१)
śilpinaḥ karmajīvinaś ca māsenaikaṃ rājñaḥ karma kuryuḥ ||
स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः ॥ (३३।१)
svāmyamātyadurgakośadaṇḍarāṣṭramitrāṇi prakṛtayaḥ ||
स्वराष्ट्रपरराष्ट्रयोश् च चारचक्षुः स्यात् ॥ (३५।१)
svarāṣṭrapararāṣṭrayoś ca cāracakṣuḥ syāt ||
शत्रुमित्रोदासीनमध्यमेषु सामभेददानदण्डान् यथार्हं यथाकालं प्रयुञ्जीत ॥ (३८।१)
śatrumitrodāsīnamadhyameṣu sāmabhedadānadaṇḍān yathārhaṃ yathākālaṃ prayuñjīta ||
संधिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावांश् च यथाकालम् आश्रयेत् ॥ (३९।१)
saṃdhivigrahayānāsanasaṃśrayadvaidhībhāvāṃś ca yathākālam āśrayet ||
परदेशावाप्तौ तद्देशधर्मान् नोच्छिन्द्यात् ॥ (४२।१)
paradeśāvāptau taddeśadharmān nocchindyāt ||
परेणाभियुक्तश् च सर्वात्मना स्वराष्ट्रं गोपायेत् ॥ (४३।१)
pareṇābhiyuktaś ca sarvātmanā svarāṣṭraṃ gopāyet ||
नास्ति राज्ञां समरे तनुत्यागसदृशो धर्मः ॥ (४४।१)
nāsti rājñāṃ samare tanutyāgasadṛśo dharmaḥ ||
गोब्राह्मणनृपमित्रधनदारजीवितरक्षणात् ये हतास् ते स्वर्गलोकभाजः ॥ (४५।१)
gobrāhmaṇanṛpamitradhanadārajīvitarakṣaṇāt ye hatās te svargalokabhājaḥ ||
राजा परपुरावाप्तौ तत्र तत्कुलीनम् अभिषिञ्चेत् ॥ (४७।१)
rājā parapurāvāptau tatra tatkulīnam abhiṣiñcet ||
निधिं लब्ध्वा तदर्धं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ॥ (५६।१)
nidhiṃ labdhvā tadardhaṃ brāhmaṇebhyo dadyāt ||
क्षत्रियश् चतुर्थम् अंशं राज्ञे दद्यात् चतुर्थम् अंशं ब्राह्मणेभ्यः अर्धम् आदद्यात् ॥ (५९।१)
kṣatriyaś caturtham aṃśaṃ rājñe dadyāt caturtham aṃśaṃ brāhmaṇebhyaḥ ardham ādadyāt ||
वैश्यस् तु चतुर्थम् अंशं राज्ञे दद्यात् ब्राह्मणेभ्यो ऽर्धं चतुर्थम् अंशम् आदद्यात् ॥ (६०।१)
vaiśyas tu caturtham aṃśaṃ rājñe dadyāt brāhmaṇebhyo 'rdhaṃ caturtham aṃśam ādadyāt ||
शूद्रश् चावाप्तं द्वादशधा विभज्य पञ्चांशान् राज्ञे दद्यात् पञ्चांशान् ब्राह्मणेभ्यः अंशद्वयम् आदद्यात् ॥ (६१।१)
śūdraś cāvāptaṃ dvādaśadhā vibhajya pañcāṃśān rājñe dadyāt pañcāṃśān brāhmaṇebhyaḥ aṃśadvayam ādadyāt ||
स्वनिहिताद् राज्ञे ब्राह्मणवर्जं द्वादशम् अंशं दद्युः ॥ (६३।१)
svanihitād rājñe brāhmaṇavarjaṃ dvādaśam aṃśaṃ dadyuḥ ||
परनिहितं स्वनिहितम् इति ब्रुवंस् तत्समं दण्डम् आवहेत् ॥ (६४।१)
paranihitaṃ svanihitam iti bruvaṃs tatsamaṃ daṇḍam āvahet ||
चौरहृतं धनम् अवाप्य सर्वम् एव सर्ववर्णेभ्यो दद्यात् ॥ (६६।१)
caurahṛtaṃ dhanam avāpya sarvam eva sarvavarṇebhyo dadyāt ||
शान्तिस्वस्त्ययनोपायैर् दैवोपघातान् प्रशमयेत् ॥ (६८।१)
śāntisvastyayanopāyair daivopaghātān praśamayet ||
वेदेतिहासधर्मशास्त्रार्थकुशलं कुलीनम् अव्यङ्गं तपस्विनं पुरोहितं च वरयेत् ॥ (७०।१)
vedetihāsadharmaśāstrārthakuśalaṃ kulīnam avyaṅgaṃ tapasvinaṃ purohitaṃ ca varayet ||
शुचीन् अलुब्धान् अवहितान् शक्तिसम्पन्नान् सर्वार्थेषु च सहायान् ॥ (७१।१)
śucīn alubdhān avahitān śaktisampannān sarvārtheṣu ca sahāyān ||
स्वयम् एव व्यवहारान् पश्येद् विद्वद्भिर् ब्राह्मणैः सार्धम् ॥ (७२।१)
svayam eva vyavahārān paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ sārdham ||
जन्मकर्मव्रतोपेताश् च राज्ञा सभासदः कार्याः रिपौ मित्रे च ये समाः कामक्रोधभयलोभादिभिः कार्यार्थिभिर् अनाहार्याः ॥ (७४।१)
janmakarmavratopetāś ca rājñā sabhāsadaḥ kāryāḥ ripau mitre ca ye samāḥ kāmakrodhabhayalobhādibhiḥ kāryārthibhir anāhāryāḥ ||
राजा च सर्वकार्येषु सांवत्सराधीनः स्यात् ॥ (७५।१)
rājā ca sarvakāryeṣu sāṃvatsarādhīnaḥ syāt ||
न चास्य विषये ब्राह्मणः क्षुधार्तो ऽवसीदेत् ॥ (७९।१)
na cāsya viṣaye brāhmaṇaḥ kṣudhārto 'vasīdet ||
येषां च प्रतिपादयेत् तेषां स्ववंश्यान् भुवः परिमाणं दानच्छेदोपवर्णनं च पटे ताम्रपट्टे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कितं चागामिनृपतिविज्ञापनार्थं दद्यात् ॥ (८२।१)
yeṣāṃ ca pratipādayet teṣāṃ svavaṃśyān bhuvaḥ parimāṇaṃ dānacchedopavarṇanaṃ ca paṭe tāmrapaṭṭe vā likhitaṃ svamudrāṅkitaṃ cāgāminṛpativijñāpanārthaṃ dadyāt ||
अपराधानुरूपं च दण्डं दण्ड्येषु दापयेत् ॥ (९१।१)
aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dāpayet ||
स्वधर्मम् अपालयन् नादण्ड्यो नामास्ति राज्ञाम् ॥ (९४।१)
svadharmam apālayan nādaṇḍyo nāmāsti rājñām ||
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश् चरति निर्भयः । (९५।१)
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati nirbhayaḥ |
प्रजास् तत्र विवर्धन्ते नेता चेत् साधु पश्यति ॥ (९५।२)
prajās tatra vivardhante netā cet sādhu paśyati ||
स्वराष्ट्रे न्यायदण्डः स्याद् भृशदण्डश् च शत्रुषु । (९६।१)
svarāṣṭre nyāyadaṇḍaḥ syād bhṛśadaṇḍaś ca śatruṣu |
सुहृत्स्व् अजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ (९६।२)
suhṛtsv ajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ ||
विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुर् इवाम्भसि ॥ (९७।२)
vistīryate yaśo loke tailabindur ivāmbhasi ||
प्रजासुखे सुखी राजा तद्दुःखे यश् च दुःखितः । (९८।१)
prajāsukhe sukhī rājā tadduḥkhe yaś ca duḥkhitaḥ |
स कीर्तियुक्तो लोके ऽस्मिन् प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ (९८।२)
sa kīrtiyukto loke 'smin pretya svarge mahīyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.