ViSmṛ, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
यः पापात्मा येन सह संयुज्यते स तस्यैव प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥ (१।१)
yaḥ pāpātmā yena saha saṃyujyate sa tasyaiva prāyaścittaṃ kuryāt ||
मृतपञ्चनखात् कूपाद् अत्यन्तोपहताच्चोदकं पीत्वा ब्राह्मणस् त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (२।१)
mṛtapañcanakhāt kūpād atyantopahatāccodakaṃ pītvā brāhmaṇas trirātram upavaset ||
पञ्चगव्यं पिबेच्छूद्रो ब्राह्मणस् तु सुरां पिबेत् । (७।१)
pañcagavyaṃ pibecchūdro brāhmaṇas tu surāṃ pibet |
पर्वानारोग्यवर्जम् ऋताव् अवगच्छन् पत्नीं त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (८।१)
parvānārogyavarjam ṛtāv avagacchan patnīṃ trirātram upavaset ||
अनुदकमूत्रपुरीषकरणे सचैलं स्नानं महाव्याहृतिहोमश्च ॥ (१०।१)
anudakamūtrapurīṣakaraṇe sacailaṃ snānaṃ mahāvyāhṛtihomaśca ||
सूर्याभ्युदितनिर्मुक्तः सचैलस्नातः सावित्र्यष्टशतम् आवर्तयेत् ॥ (११।१)
sūryābhyuditanirmuktaḥ sacailasnātaḥ sāvitryaṣṭaśatam āvartayet ||
श्वसृगालविड्वराहखरवानरवायसपुंश्चलीभिर् दष्टः स्रवन्तीम् आसाद्य षोडश प्राणायामान् कुर्यात् ॥ (१२।१)
śvasṛgālaviḍvarāhakharavānaravāyasapuṃścalībhir daṣṭaḥ sravantīm āsādya ṣoḍaśa prāṇāyāmān kuryāt ||
वेदाग्न्युत्सादी त्रिषवणस्नाय्यधःशायी संवत्सरं सकृद्भैक्ष्येण वर्तेत ॥ (१३।१)
vedāgnyutsādī triṣavaṇasnāyyadhaḥśāyī saṃvatsaraṃ sakṛdbhaikṣyeṇa varteta ||
समुत्कर्षानृते गुरोश्चालीकनिर्बन्धे तदाक्षेपणे च मासं पयसा वर्तेत ॥ (१४।१)
samutkarṣānṛte guroścālīkanirbandhe tadākṣepaṇe ca māsaṃ payasā varteta ||
नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारी ब्राह्मणवृत्तिघ्नश्चैते संवत्सरं भैक्ष्येण वर्तेरन् ॥ (१५।१)
nāstiko nāstikavṛttiḥ kṛtaghnaḥ kūṭavyavahārī brāhmaṇavṛttighnaścaite saṃvatsaraṃ bhaikṣyeṇa varteran ||
परिवित्तिः परिवेत्ता च यया च परिविद्यते दाता याजकश्च चान्द्रायणं कुर्यात् ॥ (१६।१)
parivittiḥ parivettā ca yayā ca parividyate dātā yājakaśca cāndrāyaṇaṃ kuryāt ||
आर्द्रौषधिगन्धपुष्पफलमूलचर्मवेत्रविदलतुषकपालकेशभस्मास्थिगोरसपिण्याकतिलतैलविक्रयी प्राजापत्यम् ॥ (१८।१)
ārdrauṣadhigandhapuṣpaphalamūlacarmavetravidalatuṣakapālakeśabhasmāsthigorasapiṇyākatilatailavikrayī prājāpatyam ||
श्लेष्मजतुमधूच्छिष्टशङ्खशुक्तित्रपुसीसकृष्णलोहौदुम्बरखड्गपात्रविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् ॥ (१९।१)
śleṣmajatumadhūcchiṣṭaśaṅkhaśuktitrapusīsakṛṣṇalohaudumbarakhaḍgapātravikrayī cāndrāyaṇaṃ kuryāt ||
रक्तवस्त्ररङ्गरत्नगन्धगुडमधुरसोर्णाविक्रयी त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (२०।१)
raktavastraraṅgaratnagandhaguḍamadhurasorṇāvikrayī trirātram upavaset ||
मांसलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायणं कुर्यात् ॥ (२१।१)
māṃsalavaṇalākṣākṣīravikrayī cāndrāyaṇaṃ kuryāt ||
उष्ट्रेण खरेण वा गत्वा नग्नः स्नात्वा सुप्त्वा भुक्त्वा प्राणायामत्रयम् कुर्यात् ॥ (२३।१)
uṣṭreṇa khareṇa vā gatvā nagnaḥ snātvā suptvā bhuktvā prāṇāyāmatrayam kuryāt ||
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः । (२४।१)
japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ |
मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते ऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ (२४।२)
māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate 'satpratigrahāt ||
अभिचारम् अहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर् व्यपोहति ॥ (२५।२)
abhicāram ahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrair vyapohati ||
येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । (२६।१)
yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi |
तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपनाययेत् ॥ (२६।२)
tāṃścārayitvā trīn kṛcchrān yathāvidhyupanāyayet ||
प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास् तु ये द्विजाः । (२७।१)
prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthās tu ye dvijāḥ |
ब्राह्मण्याच्च परित्यक्तास् तेषाम् अप्येतद् आदिशेत् ॥ (२७।२)
brāhmaṇyācca parityaktās teṣām apyetad ādiśet ||
यद् गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् । (२८।१)
yad garhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam |
तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसा तथा ॥ (२८।२)
tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasā tathā ||
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तम् अभोजनम् ॥ (२९।२)
snātakavratalope ca prāyaścittam abhojanam ||
अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रम् अतिकृच्छ्रं निपातने । (३०।१)
avagūrya caret kṛcchram atikṛcchraṃ nipātane |
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥ (३०।२)
kṛcchrātikṛcchraṃ kurvīta viprasyotpādya śoṇitam ||
एनस्विभिर् निर्णिक्तैर् नार्थं किंचित् समाचरेत् । (३१।१)
enasvibhir nirṇiktair nārthaṃ kiṃcit samācaret |
कृतनिर्णेजनांश्चैतान् न जुगुप्सेत धर्मवित् ॥ (३१।२)
kṛtanirṇejanāṃścaitān na jugupseta dharmavit ||
बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धान् अपि धर्मतः । (३२।१)
bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhān api dharmataḥ |
शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत् ॥ (३२।२)
śaraṇāgatahantṝṃśca strīhantṝṃśca na saṃvaset ||
अशीतिर् यस्य वर्षाणि बालो वाप्य् ऊनषोडशः । (३३।१)
aśītir yasya varṣāṇi bālo vāpy ūnaṣoḍaśaḥ |
प्रायश्चित्तार्धम् अर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥ (३३।२)
prāyaścittārdham arhanti striyo rogiṇa eva ca ||
शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ (३४।२)
śaktiṃ cāvekṣya pāpaṃ ca prāyaścittaṃ prakalpayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.