विष्णुस्मृतिViṣṇusmṛti

ViSmṛ, 22

22 of 100 · 107 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर् दशाहम् आशौचम् ॥ (१।१)

brāhmaṇasya sapiṇḍānāṃ jananamaraṇayor daśāham āśaucam ||

2.1२.१

द्वादशाहं राजन्यस्य ॥ (२।१)

dvādaśāhaṃ rājanyasya ||

3.1३.१

पञ्चदशाहं वैश्यस्य ॥ (३।१)

pañcadaśāhaṃ vaiśyasya ||

4.1४.१

मासं शूद्रस्य ॥ (४।१)

māsaṃ śūdrasya ||

5.1५.१

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ॥ (५।१)

sapiṇḍatā ca puruṣe saptame vinivartate ||

6.1६.१

आशौचे होमदानप्रतिग्रहस्वाध्याया निवर्तन्ते ॥ (६।१)

āśauce homadānapratigrahasvādhyāyā nivartante ||

7.1७.१

नाशौचे कस्यचिद् अन्नम् अश्नीयात् ॥ (७।१)

nāśauce kasyacid annam aśnīyāt ||

8.1८.१

ब्राह्मणादीनाम् अशौचे यः सकृद् एवान्नम् अत्ति तस्य तावद् आशौचं यावत् तेषाम् ॥ (८।१)

brāhmaṇādīnām aśauce yaḥ sakṛd evānnam atti tasya tāvad āśaucaṃ yāvat teṣām ||

9.1९.१

आशौचापगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥ (९।१)

āśaucāpagame prāyaścittaṃ kuryāt ||

10.1१०.१

सवर्णस्याशौचे द्विजो भुक्त्वा स्रवन्तीम् आसाद्य तन्निमग्नस् त्रिरघमर्षणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ (१०।१)

savarṇasyāśauce dvijo bhuktvā sravantīm āsādya tannimagnas triraghamarṣaṇaṃ japtvottīrya gāyatryaṣṭasahasraṃ japet ||

11.1११.१

क्षत्रियाशौचे ब्राह्मणस् त्वेतद् एवोपोषितः कृत्वा शुध्यति ॥ (११।१)

kṣatriyāśauce brāhmaṇas tvetad evopoṣitaḥ kṛtvā śudhyati ||

12.1१२.१

वैश्याशौचे राजन्यश्च ॥ (१२।१)

vaiśyāśauce rājanyaśca ||

13.1१३.१

वैश्याशौचे ब्राह्मणस् त्रिरात्रोपोषितश् च ॥ (१३।१)

vaiśyāśauce brāhmaṇas trirātropoṣitaś ca ||

14.1१४.१

ब्राह्मणाशौचे राजन्यः क्षत्रियाशौचे वैश्यश्च स्रवन्तीम् आसाद्य गायत्रीशतपञ्चकं जपेत् ॥ (१४।१)

brāhmaṇāśauce rājanyaḥ kṣatriyāśauce vaiśyaśca sravantīm āsādya gāyatrīśatapañcakaṃ japet ||

15.1१५.१

वैश्यश् च ब्राह्मणाशौचे गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ (१५।१)

vaiśyaś ca brāhmaṇāśauce gāyatryaṣṭaśataṃ japet ||

16.1१६.१

शूद्राशौचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं चरेत् ॥ (१६।१)

śūdrāśauce dvijo bhuktvā prājāpatyaṃ caret ||

17.1१७.१

शूद्रश् च द्विजाशौचे स्नानम् आचरेत् ॥ (१७।१)

śūdraś ca dvijāśauce snānam ācaret ||

18.1१८.१

शूद्रः शूद्राशौचे स्नातः पञ्चगव्यं पिबेत् ॥ (१८।१)

śūdraḥ śūdrāśauce snātaḥ pañcagavyaṃ pibet ||

19.1१९.१

पत्नीनां दासानाम् आनुलोम्येन स्वामिनस् तुल्यम् आशौचम् ॥ (१९।१)

patnīnāṃ dāsānām ānulomyena svāminas tulyam āśaucam ||

20.1२०.१

मृते स्वामिन्यात्मीयम् ॥ (२०।१)

mṛte svāminyātmīyam ||

21.1२१.१

हीनवर्णानाम् अधिकवर्णेषु सपिण्डेषु तदशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥ (२१।१)

hīnavarṇānām adhikavarṇeṣu sapiṇḍeṣu tadaśaucavyapagame śuddhiḥ ||

22.1२२.१

ब्राह्मणस्य क्षत्रिविट्शूद्रेषु सपिण्डेषु षड्रात्रत्रिरात्रैकरात्रैः ॥ (२२।१)

brāhmaṇasya kṣatriviṭśūdreṣu sapiṇḍeṣu ṣaḍrātratrirātraikarātraiḥ ||

23.1२३.१

क्षत्रियस्य विट्शूद्रयोः षड्रात्रत्रिरात्राभ्याम् ॥ (२३।१)

kṣatriyasya viṭśūdrayoḥ ṣaḍrātratrirātrābhyām ||

24.1२४.१

वैश्यस्य शूद्रेषु षड्रात्रेण ॥ (२४।१)

vaiśyasya śūdreṣu ṣaḍrātreṇa ||

25.1२५.१

मासतुल्यैर् अहोरात्रैर् गर्भस्रावे ॥ (२५।१)

māsatulyair ahorātrair garbhasrāve ||

26.1२६.१

जातमृते मृतजाते वा कुलस्य सद्यः शौचम् ॥ (२६।१)

jātamṛte mṛtajāte vā kulasya sadyaḥ śaucam ||

27.1२७.१

अदन्तजाते बाले प्रेते सद्य एव ॥ (२७।१)

adantajāte bāle prete sadya eva ||

28.1२८.१

नास्याग्निसंस्कारो नोदकक्रिया ॥ (२८।१)

nāsyāgnisaṃskāro nodakakriyā ||

29.1२९.१

दन्तजाते त्वकृतचूडे त्वहोरात्रेण ॥ (२९।१)

dantajāte tvakṛtacūḍe tvahorātreṇa ||

30.1३०.१

कृतचूडे त्व् असंस्कृते त्रिरात्रेण ॥ (३०।१)

kṛtacūḍe tv asaṃskṛte trirātreṇa ||

31.1३१.१

ततः परं यथोक्तकालेन ॥ (३१।१)

tataḥ paraṃ yathoktakālena ||

32.1३२.१

स्त्रीणां विवाहः संस्कारः ॥ (३२।१)

strīṇāṃ vivāhaḥ saṃskāraḥ ||

33.1३३.१

संस्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे ॥ (३३।१)

saṃskṛtāsu strīṣu nāśaucaṃ pitṛpakṣe ||

34.1३४.१

तत्प्रसवमरणे चेत् पितृगृहे स्यातां तदा एकरात्रं त्रिरात्रं च ॥ (३४।१)

tatprasavamaraṇe cet pitṛgṛhe syātāṃ tadā ekarātraṃ trirātraṃ ca ||

35.1३५.१

जननाशौचमध्ये यद्य् अपरं जननाशौचं स्यात् तदा पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥ (३५।१)

jananāśaucamadhye yady aparaṃ jananāśaucaṃ syāt tadā pūrvāśaucavyapagame śuddhiḥ ||

36.1३६.१

रात्रिशेषे दिनद्वयेन ॥ (३६।१)

rātriśeṣe dinadvayena ||

37.1३७.१

प्रभाते दिनत्रयेण ॥ (३७।१)

prabhāte dinatrayeṇa ||

38.1३८.१

मरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणे ऽप्येवम् ॥ (३८।१)

maraṇāśaucamadhye jñātimaraṇe 'pyevam ||

39.1३९.१

श्रुत्वा देशान्तरस्थो जननमरणे आशौचशेषेण शुध्येत् ॥ (३९।१)

śrutvā deśāntarastho jananamaraṇe āśaucaśeṣeṇa śudhyet ||

40.1४०.१

व्यतीते ऽशौचे संवत्सरान्तस् त्वेकरात्रेण ॥ (४०।१)

vyatīte 'śauce saṃvatsarāntas tvekarātreṇa ||

41.1४१.१

ततः परं स्नानेन ॥ (४१।१)

tataḥ paraṃ snānena ||

42.1४२.१

आचार्ये मातामहे च व्यतीते त्रिरात्रेण ॥ (४२।१)

ācārye mātāmahe ca vyatīte trirātreṇa ||

43.1४३.१

अनौरसेषु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च । (४३।१)

anauraseṣu putreṣu jāteṣu ca mṛteṣu ca |

43.2४३.२

परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ (४३।२)

parapūrvāsu bhāryāsu prasūtāsu mṛtāsu ca ||

44.1४४.१

आचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वशुर्यसहाध्यायिशिष्येष्वतीतेष्व् एकरात्रेण ॥ (४४।१)

ācāryapatnīputropādhyāyamātulaśvaśuraśvaśuryasahādhyāyiśiṣyeṣvatīteṣv ekarātreṇa ||

45.1४५.१

स्वदेशराजनि च ॥ (४५।१)

svadeśarājani ca ||

46.1४६.१

असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते च ॥ (४६।१)

asapiṇḍe svaveśmani mṛte ca ||

47.1४७.१

भृग्वग्न्यनाशकाम्बुसंग्रामविद्युन्नृपहतानां नाशौचम् ॥ (४७।१)

bhṛgvagnyanāśakāmbusaṃgrāmavidyunnṛpahatānāṃ nāśaucam ||

48.1४८.१

न राज्ञां राजकर्मणि ॥ (४८।१)

na rājñāṃ rājakarmaṇi ||

49.1४९.१

न व्रतिनां व्रते ॥ (४९।१)

na vratināṃ vrate ||

50.1५०.१

न सत्त्रिणां सत्रे ॥ (५०।१)

na sattriṇāṃ satre ||

51.1५१.१

न कारूणां कारुकर्मणि ॥ (५१।१)

na kārūṇāṃ kārukarmaṇi ||

52.1५२.१

न राजाज्ञाकारिणां तदिच्छया ॥ (५२।१)

na rājājñākāriṇāṃ tadicchayā ||

53.1५३.१

न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोः ॥ (५३।१)

na devapratiṣṭhāvivāhayoḥ pūrvasaṃbhṛtayoḥ ||

54.1५४.१

न देशविभ्रमे ॥ (५४।१)

na deśavibhrame ||

55.1५५.१

आपद्यपि च कष्टायाम् ॥ (५५।१)

āpadyapi ca kaṣṭāyām ||

56.1५६.१

आत्मत्यागिनः पतिताश् च नाशौचोदकभाजः ॥ (५६।१)

ātmatyāginaḥ patitāś ca nāśaucodakabhājaḥ ||

57.1५७.१

पतितस्य दासी मृते ऽह्नि पदा अपां घटम् अपवर्जयेत् ॥ (५७।१)

patitasya dāsī mṛte 'hni padā apāṃ ghaṭam apavarjayet ||

58.1५८.१

उद्बन्धनमृतस्य यः पाशं छिन्द्यात् स तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ (५८।१)

udbandhanamṛtasya yaḥ pāśaṃ chindyāt sa taptakṛcchreṇa śudhyati ||

59.1५९.१

आत्मत्यागिनां संस्कर्ता च ॥ (५९।१)

ātmatyāgināṃ saṃskartā ca ||

60.1६०.१

तदश्रुपातकारी च ॥ (६०।१)

tadaśrupātakārī ca ||

61.1६१.१

सर्वस्यैव प्रेतस्य बान्धवैः सहाश्रुपातं कृत्वा स्नानेन ॥ (६१।१)

sarvasyaiva pretasya bāndhavaiḥ sahāśrupātaṃ kṛtvā snānena ||

62.1६२.१

अकृते ऽस्थिसंचये सचैलस्नानेन ॥ (६२।१)

akṛte 'sthisaṃcaye sacailasnānena ||

63.1६३.१

द्विजः शूद्रप्रेतानुगमनं कृत्वा स्रवन्तीम् आसाद्य तन्निमग्नः त्रिरघमर्षणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ (६३।१)

dvijaḥ śūdrapretānugamanaṃ kṛtvā sravantīm āsādya tannimagnaḥ triraghamarṣaṇaṃ japtvottīrya gāyatryaṣṭasahasraṃ japet ||

64.1६४.१

द्विजप्रेतस्याष्टशतम् ॥ (६४।१)

dvijapretasyāṣṭaśatam ||

65.1६५.१

शूद्रः प्रेतानुगमनं कृत्वा स्नानम् आचरेत् ॥ (६५।१)

śūdraḥ pretānugamanaṃ kṛtvā snānam ācaret ||

66.1६६.१

चिताधूमसेवने सर्वे वर्णाः स्नानम् आचरेयुः ॥ (६६।१)

citādhūmasevane sarve varṇāḥ snānam ācareyuḥ ||

67.1६७.१

मैथुने दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठे वमनविरेकयोश् च ॥ (६७।१)

maithune duḥsvapne rudhiropagatakaṇṭhe vamanavirekayoś ca ||

68.1६८.१

श्मश्रुकर्मणि कृते च ॥ (६८।१)

śmaśrukarmaṇi kṛte ca ||

69.1६९.१

शवस्पृशं च स्पृष्ट्वा रजस्वलाचण्डालयूपांश् च ॥ (६९।१)

śavaspṛśaṃ ca spṛṣṭvā rajasvalācaṇḍālayūpāṃś ca ||

70.1७०.१

भक्ष्यवर्जं पञ्चनखशवं तदस्थिस्नेहं च ॥ (७०।१)

bhakṣyavarjaṃ pañcanakhaśavaṃ tadasthisnehaṃ ca ||

71.1७१.१

सर्वेष्व् एतेषु स्नानेषु वस्त्रं नाप्रक्षालितं बिभृयात् ॥ (७१।१)

sarveṣv eteṣu snāneṣu vastraṃ nāprakṣālitaṃ bibhṛyāt ||

72.1७२.१

रजस्वला चतुर्थे ऽह्नि स्नानाच्छुध्यति ॥ (७२।१)

rajasvalā caturthe 'hni snānācchudhyati ||

73.1७३.१

रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद् अश्नीयात् यावन् न शुद्धा ॥ (७३।१)

rajasvalā hīnavarṇāṃ rajasvalāṃ spṛṣṭvā na tāvad aśnīyāt yāvan na śuddhā ||

74.1७४.१

सवर्णाम् अधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा सद्यः स्नात्वा शुध्यति ॥ (७४।१)

savarṇām adhikavarṇāṃ vā spṛṣṭvā sadyaḥ snātvā śudhyati ||

75.1७५.१

क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोजनाध्ययनेप्सुः पीत्वा स्नात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय रथ्याम् आक्रम्य मूत्रपुरीषं कृत्वा पञ्चनखास्थ्यस्नेहं स्पृष्ट्वा चाचमेत् ॥ (७५।१)

kṣutvā suptvā bhuktvā bhojanādhyayanepsuḥ pītvā snātvā niṣṭhīvya vāsaḥ paridhāya rathyām ākramya mūtrapurīṣaṃ kṛtvā pañcanakhāsthyasnehaṃ spṛṣṭvā cācamet ||

76.1७६.१

चण्डालम्लेच्छसंभाषणे च ॥ (७६।१)

caṇḍālamlecchasaṃbhāṣaṇe ca ||

77.1७७.१

नाभेर् अधस्तात् प्रबाहुषु च कायिकैर् मलैः सुराभिर् मद्यैश् चोपहतो मृत्तोयैस् तदङ्गं प्रक्षाल्य शुध्येत् ॥ (७७।१)

nābher adhastāt prabāhuṣu ca kāyikair malaiḥ surābhir madyaiś copahato mṛttoyais tadaṅgaṃ prakṣālya śudhyet ||

78.1७८.१

अन्यत्रोपहतो मृत्तोयैस् तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नानेन ॥ (७८।१)

anyatropahato mṛttoyais tadaṅgaṃ prakṣālya snānena ||

79.1७९.१

वक्त्रोपहतस् तूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन ॥ (७९।१)

vaktropahatas tūpoṣya snātvā pañcagavyena ||

80.1८०.१

दशनच्छदोपहतश् च ॥ (८०।१)

daśanacchadopahataś ca ||

81.1८१.१

वसा शुक्रम् असृङ् मज्जा मूत्रं विट् कर्णविण्नखाः । (८१।१)

vasā śukram asṛṅ majjā mūtraṃ viṭ karṇaviṇnakhāḥ |

81.2८१.२

श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ (८१।२)

śleṣmāśru dūṣikā svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ ||

82.1८२.१

गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । (८२।१)

gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā |

82.2८२.२

यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ॥ (८२।२)

yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijātibhiḥ ||

83.1८३.१

माधूकम् ऐक्षवं टाङ्कं कौलं खार्जूरपानसे । (८३।१)

mādhūkam aikṣavaṃ ṭāṅkaṃ kaulaṃ khārjūrapānase |

83.2८३.२

मृद्वीकारसमाध्वीके मैरेयं नारिकेलजम् ॥ (८३।२)

mṛdvīkārasamādhvīke maireyaṃ nārikelajam ||

84.1८४.१

अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च । (८४।१)

amedhyāni daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca |

84.2८४.२

राजन्यश् चैव वैश्यश् च स्पृष्ट्वैतानि न दुष्यतः ॥ (८४।२)

rājanyaś caiva vaiśyaś ca spṛṣṭvaitāni na duṣyataḥ ||

85.1८५.१

गुरोः प्रेतस्य शिष्यस् तु पितृमेधं समाचरन् । (८५।१)

guroḥ pretasya śiṣyas tu pitṛmedhaṃ samācaran |

85.2८५.२

प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ (८५।२)

pretāhāraiḥ samaṃ tatra daśarātreṇa śudhyati ||

86.1८६.१

आचार्यं स्वम् उपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । (८६।१)

ācāryaṃ svam upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum |

86.2८६.२

निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान् न व्रतेन वियुज्यते ॥ (८६।२)

nirhṛtya tu vratī pretān na vratena viyujyate ||

87.1८७.१

आदिष्टी नोदकं कुर्याद् आ व्रतस्य समापनात् । (८७।१)

ādiṣṭī nodakaṃ kuryād ā vratasya samāpanāt |

87.2८७.२

समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ (८७।२)

samāpte tūdakaṃ kṛtvā trirātreṇaiva śudhyati ||

88.1८८.१

ज्ञानं तपो ऽग्निर् आहारो मृन्मनो वार्युपाञ्जनम् । (८८।१)

jñānaṃ tapo 'gnir āhāro mṛnmano vāryupāñjanam |

88.2८८.२

वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तॄणि देहिनाम् ॥ (८८।२)

vāyuḥ karmārkakālau ca śuddhikartṝṇi dehinām ||

89.1८९.१

सर्वेषाम् एव शौचानाम् अन्नशौचं परं स्मृतम् । (८९।१)

sarveṣām eva śaucānām annaśaucaṃ paraṃ smṛtam |

89.2८९.२

यो ऽन्ने शुचिः स हि शुचिर् न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥ (८९।२)

yo 'nne śuciḥ sa hi śucir na mṛdvāriśuciḥ śuciḥ ||

90.1९०.१

क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । (९०।१)

kṣāntyā śudhyanti vidvāṃso dānenākāryakāriṇaḥ |

90.2९०.२

प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥ (९०।२)

pracchannapāpā japyena tapasā vedavittamāḥ ||

91.1९१.१

मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति । (९१।१)

mṛttoyaiḥ śudhyate śodhyaṃ nadī vegena śudhyati |

91.2९१.२

रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥ (९१।२)

rajasā strī manoduṣṭā saṃnyāsena dvijottamāḥ ||

92.1९२.१

अद्भिर् गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । (९२।१)

adbhir gātrāṇi śudhyanti manaḥ satyena śudhyati |

92.2९२.२

विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर् ज्ञानेन शुध्यति ॥ (९२।२)

vidyātapobhyāṃ bhūtātmā buddhir jñānena śudhyati ||

93.1९३.१

एष शौचस्य ते प्रोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः । (९३।१)

eṣa śaucasya te proktaḥ śārīrasya vinirṇayaḥ |

93.2९३.२

नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणु विनिर्णयम् ॥ (९३।२)

nānāvidhānāṃ dravyāṇāṃ śuddheḥ śṛṇu vinirṇayam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ViSmṛ, 22

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit