ViSmṛ, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर् दशाहम् आशौचम् ॥ (१।१)
brāhmaṇasya sapiṇḍānāṃ jananamaraṇayor daśāham āśaucam ||
आशौचे होमदानप्रतिग्रहस्वाध्याया निवर्तन्ते ॥ (६।१)
āśauce homadānapratigrahasvādhyāyā nivartante ||
ब्राह्मणादीनाम् अशौचे यः सकृद् एवान्नम् अत्ति तस्य तावद् आशौचं यावत् तेषाम् ॥ (८।१)
brāhmaṇādīnām aśauce yaḥ sakṛd evānnam atti tasya tāvad āśaucaṃ yāvat teṣām ||
सवर्णस्याशौचे द्विजो भुक्त्वा स्रवन्तीम् आसाद्य तन्निमग्नस् त्रिरघमर्षणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ (१०।१)
savarṇasyāśauce dvijo bhuktvā sravantīm āsādya tannimagnas triraghamarṣaṇaṃ japtvottīrya gāyatryaṣṭasahasraṃ japet ||
क्षत्रियाशौचे ब्राह्मणस् त्वेतद् एवोपोषितः कृत्वा शुध्यति ॥ (११।१)
kṣatriyāśauce brāhmaṇas tvetad evopoṣitaḥ kṛtvā śudhyati ||
वैश्याशौचे ब्राह्मणस् त्रिरात्रोपोषितश् च ॥ (१३।१)
vaiśyāśauce brāhmaṇas trirātropoṣitaś ca ||
ब्राह्मणाशौचे राजन्यः क्षत्रियाशौचे वैश्यश्च स्रवन्तीम् आसाद्य गायत्रीशतपञ्चकं जपेत् ॥ (१४।१)
brāhmaṇāśauce rājanyaḥ kṣatriyāśauce vaiśyaśca sravantīm āsādya gāyatrīśatapañcakaṃ japet ||
वैश्यश् च ब्राह्मणाशौचे गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥ (१५।१)
vaiśyaś ca brāhmaṇāśauce gāyatryaṣṭaśataṃ japet ||
शूद्राशौचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं चरेत् ॥ (१६।१)
śūdrāśauce dvijo bhuktvā prājāpatyaṃ caret ||
शूद्रः शूद्राशौचे स्नातः पञ्चगव्यं पिबेत् ॥ (१८।१)
śūdraḥ śūdrāśauce snātaḥ pañcagavyaṃ pibet ||
पत्नीनां दासानाम् आनुलोम्येन स्वामिनस् तुल्यम् आशौचम् ॥ (१९।१)
patnīnāṃ dāsānām ānulomyena svāminas tulyam āśaucam ||
हीनवर्णानाम् अधिकवर्णेषु सपिण्डेषु तदशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥ (२१।१)
hīnavarṇānām adhikavarṇeṣu sapiṇḍeṣu tadaśaucavyapagame śuddhiḥ ||
ब्राह्मणस्य क्षत्रिविट्शूद्रेषु सपिण्डेषु षड्रात्रत्रिरात्रैकरात्रैः ॥ (२२।१)
brāhmaṇasya kṣatriviṭśūdreṣu sapiṇḍeṣu ṣaḍrātratrirātraikarātraiḥ ||
क्षत्रियस्य विट्शूद्रयोः षड्रात्रत्रिरात्राभ्याम् ॥ (२३।१)
kṣatriyasya viṭśūdrayoḥ ṣaḍrātratrirātrābhyām ||
तत्प्रसवमरणे चेत् पितृगृहे स्यातां तदा एकरात्रं त्रिरात्रं च ॥ (३४।१)
tatprasavamaraṇe cet pitṛgṛhe syātāṃ tadā ekarātraṃ trirātraṃ ca ||
जननाशौचमध्ये यद्य् अपरं जननाशौचं स्यात् तदा पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥ (३५।१)
jananāśaucamadhye yady aparaṃ jananāśaucaṃ syāt tadā pūrvāśaucavyapagame śuddhiḥ ||
श्रुत्वा देशान्तरस्थो जननमरणे आशौचशेषेण शुध्येत् ॥ (३९।१)
śrutvā deśāntarastho jananamaraṇe āśaucaśeṣeṇa śudhyet ||
व्यतीते ऽशौचे संवत्सरान्तस् त्वेकरात्रेण ॥ (४०।१)
vyatīte 'śauce saṃvatsarāntas tvekarātreṇa ||
आचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वशुर्यसहाध्यायिशिष्येष्वतीतेष्व् एकरात्रेण ॥ (४४।१)
ācāryapatnīputropādhyāyamātulaśvaśuraśvaśuryasahādhyāyiśiṣyeṣvatīteṣv ekarātreṇa ||
भृग्वग्न्यनाशकाम्बुसंग्रामविद्युन्नृपहतानां नाशौचम् ॥ (४७।१)
bhṛgvagnyanāśakāmbusaṃgrāmavidyunnṛpahatānāṃ nāśaucam ||
पतितस्य दासी मृते ऽह्नि पदा अपां घटम् अपवर्जयेत् ॥ (५७।१)
patitasya dāsī mṛte 'hni padā apāṃ ghaṭam apavarjayet ||
उद्बन्धनमृतस्य यः पाशं छिन्द्यात् स तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥ (५८।१)
udbandhanamṛtasya yaḥ pāśaṃ chindyāt sa taptakṛcchreṇa śudhyati ||
सर्वस्यैव प्रेतस्य बान्धवैः सहाश्रुपातं कृत्वा स्नानेन ॥ (६१।१)
sarvasyaiva pretasya bāndhavaiḥ sahāśrupātaṃ kṛtvā snānena ||
द्विजः शूद्रप्रेतानुगमनं कृत्वा स्रवन्तीम् आसाद्य तन्निमग्नः त्रिरघमर्षणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ (६३।१)
dvijaḥ śūdrapretānugamanaṃ kṛtvā sravantīm āsādya tannimagnaḥ triraghamarṣaṇaṃ japtvottīrya gāyatryaṣṭasahasraṃ japet ||
शूद्रः प्रेतानुगमनं कृत्वा स्नानम् आचरेत् ॥ (६५।१)
śūdraḥ pretānugamanaṃ kṛtvā snānam ācaret ||
चिताधूमसेवने सर्वे वर्णाः स्नानम् आचरेयुः ॥ (६६।१)
citādhūmasevane sarve varṇāḥ snānam ācareyuḥ ||
मैथुने दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठे वमनविरेकयोश् च ॥ (६७।१)
maithune duḥsvapne rudhiropagatakaṇṭhe vamanavirekayoś ca ||
शवस्पृशं च स्पृष्ट्वा रजस्वलाचण्डालयूपांश् च ॥ (६९।१)
śavaspṛśaṃ ca spṛṣṭvā rajasvalācaṇḍālayūpāṃś ca ||
भक्ष्यवर्जं पञ्चनखशवं तदस्थिस्नेहं च ॥ (७०।१)
bhakṣyavarjaṃ pañcanakhaśavaṃ tadasthisnehaṃ ca ||
सर्वेष्व् एतेषु स्नानेषु वस्त्रं नाप्रक्षालितं बिभृयात् ॥ (७१।१)
sarveṣv eteṣu snāneṣu vastraṃ nāprakṣālitaṃ bibhṛyāt ||
रजस्वला हीनवर्णां रजस्वलां स्पृष्ट्वा न तावद् अश्नीयात् यावन् न शुद्धा ॥ (७३।१)
rajasvalā hīnavarṇāṃ rajasvalāṃ spṛṣṭvā na tāvad aśnīyāt yāvan na śuddhā ||
सवर्णाम् अधिकवर्णां वा स्पृष्ट्वा सद्यः स्नात्वा शुध्यति ॥ (७४।१)
savarṇām adhikavarṇāṃ vā spṛṣṭvā sadyaḥ snātvā śudhyati ||
क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोजनाध्ययनेप्सुः पीत्वा स्नात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय रथ्याम् आक्रम्य मूत्रपुरीषं कृत्वा पञ्चनखास्थ्यस्नेहं स्पृष्ट्वा चाचमेत् ॥ (७५।१)
kṣutvā suptvā bhuktvā bhojanādhyayanepsuḥ pītvā snātvā niṣṭhīvya vāsaḥ paridhāya rathyām ākramya mūtrapurīṣaṃ kṛtvā pañcanakhāsthyasnehaṃ spṛṣṭvā cācamet ||
नाभेर् अधस्तात् प्रबाहुषु च कायिकैर् मलैः सुराभिर् मद्यैश् चोपहतो मृत्तोयैस् तदङ्गं प्रक्षाल्य शुध्येत् ॥ (७७।१)
nābher adhastāt prabāhuṣu ca kāyikair malaiḥ surābhir madyaiś copahato mṛttoyais tadaṅgaṃ prakṣālya śudhyet ||
अन्यत्रोपहतो मृत्तोयैस् तदङ्गं प्रक्षाल्य स्नानेन ॥ (७८।१)
anyatropahato mṛttoyais tadaṅgaṃ prakṣālya snānena ||
वक्त्रोपहतस् तूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन ॥ (७९।१)
vaktropahatas tūpoṣya snātvā pañcagavyena ||
वसा शुक्रम् असृङ् मज्जा मूत्रं विट् कर्णविण्नखाः । (८१।१)
vasā śukram asṛṅ majjā mūtraṃ viṭ karṇaviṇnakhāḥ |
श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ (८१।२)
śleṣmāśru dūṣikā svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ ||
गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । (८२।१)
gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā |
यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ॥ (८२।२)
yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijātibhiḥ ||
माधूकम् ऐक्षवं टाङ्कं कौलं खार्जूरपानसे । (८३।१)
mādhūkam aikṣavaṃ ṭāṅkaṃ kaulaṃ khārjūrapānase |
अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च । (८४।१)
amedhyāni daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca |
राजन्यश् चैव वैश्यश् च स्पृष्ट्वैतानि न दुष्यतः ॥ (८४।२)
rājanyaś caiva vaiśyaś ca spṛṣṭvaitāni na duṣyataḥ ||
गुरोः प्रेतस्य शिष्यस् तु पितृमेधं समाचरन् । (८५।१)
guroḥ pretasya śiṣyas tu pitṛmedhaṃ samācaran |
प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ (८५।२)
pretāhāraiḥ samaṃ tatra daśarātreṇa śudhyati ||
आचार्यं स्वम् उपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । (८६।१)
ācāryaṃ svam upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum |
निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान् न व्रतेन वियुज्यते ॥ (८६।२)
nirhṛtya tu vratī pretān na vratena viyujyate ||
आदिष्टी नोदकं कुर्याद् आ व्रतस्य समापनात् । (८७।१)
ādiṣṭī nodakaṃ kuryād ā vratasya samāpanāt |
समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥ (८७।२)
samāpte tūdakaṃ kṛtvā trirātreṇaiva śudhyati ||
ज्ञानं तपो ऽग्निर् आहारो मृन्मनो वार्युपाञ्जनम् । (८८।१)
jñānaṃ tapo 'gnir āhāro mṛnmano vāryupāñjanam |
वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धिकर्तॄणि देहिनाम् ॥ (८८।२)
vāyuḥ karmārkakālau ca śuddhikartṝṇi dehinām ||
सर्वेषाम् एव शौचानाम् अन्नशौचं परं स्मृतम् । (८९।१)
sarveṣām eva śaucānām annaśaucaṃ paraṃ smṛtam |
यो ऽन्ने शुचिः स हि शुचिर् न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥ (८९।२)
yo 'nne śuciḥ sa hi śucir na mṛdvāriśuciḥ śuciḥ ||
क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । (९०।१)
kṣāntyā śudhyanti vidvāṃso dānenākāryakāriṇaḥ |
मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति । (९१।१)
mṛttoyaiḥ śudhyate śodhyaṃ nadī vegena śudhyati |
रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥ (९१।२)
rajasā strī manoduṣṭā saṃnyāsena dvijottamāḥ ||
अद्भिर् गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति । (९२।१)
adbhir gātrāṇi śudhyanti manaḥ satyena śudhyati |
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर् ज्ञानेन शुध्यति ॥ (९२।२)
vidyātapobhyāṃ bhūtātmā buddhir jñānena śudhyati ||
एष शौचस्य ते प्रोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः । (९३।१)
eṣa śaucasya te proktaḥ śārīrasya vinirṇayaḥ |
नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणु विनिर्णयम् ॥ (९३।२)
nānāvidhānāṃ dravyāṇāṃ śuddheḥ śṛṇu vinirṇayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.