ViSmṛ, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
सुरापः सर्वकर्मवर्जितः कणान् वर्षम् अश्नीयात् ॥ (१।१)
surāpaḥ sarvakarmavarjitaḥ kaṇān varṣam aśnīyāt ||
मलानां मद्यानां चान्यतमस्य प्राशने चान्द्रायणं कुर्यात् ॥ (२।१)
malānāṃ madyānāṃ cānyatamasya prāśane cāndrāyaṇaṃ kuryāt ||
लशुनपलाण्डुगृञ्जनैतद्गन्धिविड्वराहग्रामकुक्कुटवानरगोमांसभक्षणे च ॥ (३।१)
laśunapalāṇḍugṛñjanaitadgandhiviḍvarāhagrāmakukkuṭavānaragomāṃsabhakṣaṇe ca ||
सर्वेष्व् एतेषु द्विजानां प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात् ॥ (४।१)
sarveṣv eteṣu dvijānāṃ prāyaścittānte bhūyaḥ saṃskāraṃ kuryāt ||
वपनमेखलादण्डभैक्ष्यचर्याव्रतानि पुनःसंस्कारकर्मणि वर्जनीयानि ॥ (५।१)
vapanamekhalādaṇḍabhaikṣyacaryāvratāni punaḥsaṃskārakarmaṇi varjanīyāni ||
शशकशल्यकगोधाखड्गकूर्मवर्जं पञ्चनखमांसाशने सप्तरात्रम् उपवसेत् ॥ (६।१)
śaśakaśalyakagodhākhaḍgakūrmavarjaṃ pañcanakhamāṃsāśane saptarātram upavaset ||
गणगणिकास्तेनगायनान्नानि भुक्त्वा सप्तरात्रं पयसा वर्तेत ॥ (७।१)
gaṇagaṇikāstenagāyanānnāni bhuktvā saptarātraṃ payasā varteta ||
वार्द्धुषिककदर्यदीक्षितबद्धनिगडाभिशस्तषण्ढानां च ॥ (९।१)
vārddhuṣikakadaryadīkṣitabaddhanigaḍābhiśastaṣaṇḍhānāṃ ca ||
पुंश्चलीदाम्भिकचिकित्सकलुब्धकक्रूरोग्रोच्छिष्टभोजिनां च ॥ (१०।१)
puṃścalīdāmbhikacikitsakalubdhakakrūrogrocchiṣṭabhojināṃ ca ||
पिशुनानृतवादिक्षतधर्मात्मरसविक्रयिणां च ॥ (१२।१)
piśunānṛtavādikṣatadharmātmarasavikrayiṇāṃ ca ||
कर्मकारनिषादरङ्गावतारिवैणशस्त्रविक्रयिणां च ॥ (१४।१)
karmakāraniṣādaraṅgāvatārivaiṇaśastravikrayiṇāṃ ca ||
भ्रूणघ्नावेक्षितम् उदक्यासंस्पृष्टं पतत्रिणावलीढं शुना संस्पृष्टं गवाघ्रातं च ॥ (१७।१)
bhrūṇaghnāvekṣitam udakyāsaṃspṛṣṭaṃ patatriṇāvalīḍhaṃ śunā saṃspṛṣṭaṃ gavāghrātaṃ ca ||
पाठीनरोहितराजीवसिंहतुण्डशकुलवर्जं सर्वमत्स्यमांसाशने त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (२१।१)
pāṭhīnarohitarājīvasiṃhatuṇḍaśakulavarjaṃ sarvamatsyamāṃsāśane trirātram upavaset ||
आपः सुराभाण्डस्थाः पीत्वा सप्तरात्रं शङ्खपुष्पीशृतं पयः पिबेत् ॥ (२३।१)
āpaḥ surābhāṇḍasthāḥ pītvā saptarātraṃ śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ pibet ||
सोमपः सुरापस्याघ्राय गन्धम् उदकमग्नस् त्रिर् अघमर्षणं जप्त्वा घृतप्राशनम् आचरेत् ॥ (२५।१)
somapaḥ surāpasyāghrāya gandham udakamagnas trir aghamarṣaṇaṃ japtvā ghṛtaprāśanam ācaret ||
खरोष्ट्रकाकमांसाशने चान्द्रायणं कुर्यात् ॥ (२६।१)
kharoṣṭrakākamāṃsāśane cāndrāyaṇaṃ kuryāt ||
कलविङ्कप्लवचक्रवाकहंसरज्जुदालसारसदात्यूहशुकसारिकाबकबलाकाकोकिलखञ्जरीटाशने त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (२९।१)
kalaviṅkaplavacakravākahaṃsarajjudālasārasadātyūhaśukasārikābakabalākākokilakhañjarīṭāśane trirātram upavaset ||
तित्तिरिकपिञ्जललावकवर्त्तिकामयूरवर्जं सर्वपक्षिमांसाशने चाहोरात्रम् ॥ (३१।१)
tittirikapiñjalalāvakavarttikāmayūravarjaṃ sarvapakṣimāṃsāśane cāhorātram ||
कीटाशने दिनम् एकं ब्रह्मसुवर्चलां पिबेत् ॥ (३२।१)
kīṭāśane dinam ekaṃ brahmasuvarcalāṃ pibet ||
यवगोधूमपयोविकारं स्नेहाक्तं शुक्तं खाण्डवं च वर्जयित्वा यत् पर्युषितं तत् प्राश्योपवसेत् ॥ (३५।१)
yavagodhūmapayovikāraṃ snehāktaṃ śuktaṃ khāṇḍavaṃ ca varjayitvā yat paryuṣitaṃ tat prāśyopavaset ||
व्रश्चनामेध्यप्रभवान् लोहितांश् च वृक्षनिर्यासान् ॥ (३६।१)
vraścanāmedhyaprabhavān lohitāṃś ca vṛkṣaniryāsān ||
शालूकवृथाकृसरसंयावपायसापूपशष्कुलीदेवान्नानि हवींषि च ॥ (३७।१)
śālūkavṛthākṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīdevānnāni havīṃṣi ca ||
ब्रह्मचर्याश्रमी श्राद्धभोजने त्रिरात्रम् उपवसेत् ॥ (४३।१)
brahmacaryāśramī śrāddhabhojane trirātram upavaset ||
बिडालकाकनकुलाखूच्छिष्टभक्षणे ब्रह्मसुवर्चलां पिबेत् ॥ (४६।१)
biḍālakākanakulākhūcchiṣṭabhakṣaṇe brahmasuvarcalāṃ pibet ||
श्वोच्छिष्टाशने दिनम् एकम् उपोषितः पञ्चगव्यं पिबेत् ॥ (४७।१)
śvocchiṣṭāśane dinam ekam upoṣitaḥ pañcagavyaṃ pibet ||
वेगेतरिस्मसंस्कृतान् पशून् मन्त्रैर् नाद्याद् विप्रः कथंचन । (५९।१)
vegetarismasaṃskṛtān paśūn mantrair nādyād vipraḥ kathaṃcana |
मन्त्रैस् तु संस्कृतान् अद्याच्छाश्वतं विधिम् आस्थितः ॥ (५९।२)
mantrais tu saṃskṛtān adyācchāśvataṃ vidhim āsthitaḥ ||
वृथा पशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य चेह च निष्कृतिम् ॥ (६०।२)
vṛthā paśughnaḥ prāpnoti pretya ceha ca niṣkṛtim ||
यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयम् एव स्वयंभुवा । (६१।१)
yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayam eva svayaṃbhuvā |
यज्ञो हि भूत्यै सर्वस्य तस्माद् यज्ञे वधो ऽवधः ॥ (६१।२)
yajño hi bhūtyai sarvasya tasmād yajñe vadho 'vadhaḥ ||
न तादृशं भवत्य् एनो मृगहन्तुर् धनार्थिनः । (६२।१)
na tādṛśaṃ bhavaty eno mṛgahantur dhanārthinaḥ |
यादृशं भवति प्रेत्य वृथा मांसानि खादतः ॥ (६२।२)
yādṛśaṃ bhavati pretya vṛthā māṃsāni khādataḥ ||
ओषध्यः पशवो वृक्षास् तिर्यञ्चः पक्षिणस् तथा । (६३।१)
oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣās tiryañcaḥ pakṣiṇas tathā |
यज्ञार्थं निधनम् प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्य् उच्छ्रितीः पुनः ॥ (६३।२)
yajñārthaṃ nidhanam prāptāḥ prāpnuvanty ucchritīḥ punaḥ ||
अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेति कथंचन ॥ (६४।२)
atraiva paśavo hiṃsyā nānyatreti kathaṃcana ||
यज्ञार्थेषु पशून् हिंसन् वेदतत्त्वार्थविद् द्विजः । (६५।१)
yajñārtheṣu paśūn hiṃsan vedatattvārthavid dvijaḥ |
आत्मानं च पशूंश् चैव गमयत्युत्तमां गतिम् ॥ (६५।२)
ātmānaṃ ca paśūṃś caiva gamayatyuttamāṃ gatim ||
गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्न् आत्मवान् द्विजः । (६६।१)
gṛhe gurāvaraṇye vā nivasann ātmavān dvijaḥ |
नावेदविहितां हिंसाम् आपद्य् अपि समाचरेत् ॥ (६६।२)
nāvedavihitāṃ hiṃsām āpady api samācaret ||
अहिंसाम् एव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ ॥ (६७।२)
ahiṃsām eva tāṃ vidyād vedād dharmo hi nirbabhau ||
यो ऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया । (६८।१)
yo 'hiṃsakāni bhūtāni hinastyātmasukhecchayā |
स जीवंश् च मृतश् चैव न क्वचित् सुखम् एधते ॥ (६८।२)
sa jīvaṃś ca mṛtaś caiva na kvacit sukham edhate ||
यो बन्धनवधक्लेशान् प्राणिनां न चिकीर्षति । (६९।१)
yo bandhanavadhakleśān prāṇināṃ na cikīrṣati |
स सर्वस्य हितप्रेप्सुः सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते ॥ (६९।२)
sa sarvasya hitaprepsuḥ sukham atyantam aśnute ||
यद् ध्यायति यत् कुरुते रतिं बध्नाति यत्र च । (७०।१)
yad dhyāyati yat kurute ratiṃ badhnāti yatra ca |
तद् एवाप्नोत्य् अयत्नेन यो हिनस्ति न किंचन ॥ (७०।२)
tad evāpnoty ayatnena yo hinasti na kiṃcana ||
नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसम् उत्पद्यते क्वचित् । (७१।१)
nākṛtvā prāṇināṃ hiṃsāṃ māṃsam utpadyate kvacit |
न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस् तस्मान् मांसं विवर्जयेत् ॥ (७१।२)
na ca prāṇivadhaḥ svargyas tasmān māṃsaṃ vivarjayet ||
समुत्पत्तिं च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम् । (७२।१)
samutpattiṃ ca māṃsasya vadhabandhau ca dehinām |
प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥ (७२।२)
prasamīkṣya nivarteta sarvamāṃsasya bhakṣaṇāt ||
न भक्षयति यो मांसं विधिं हित्वा पिशाचवत् । (७३।१)
na bhakṣayati yo māṃsaṃ vidhiṃ hitvā piśācavat |
स लोके प्रियतां याति व्याधिभिश् च न पीड्यते ॥ (७३।२)
sa loke priyatāṃ yāti vyādhibhiś ca na pīḍyate ||
संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश् चेति घातकाः ॥ (७४।२)
saṃskartā copahartā ca khādakaś ceti ghātakāḥ ||
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुम् इच्छति । (७५।१)
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati |
अनभ्यर्च्य पितॄन् देवान् न ततो ऽन्यो ऽस्त्यपुण्यकृत् ॥ (७५।२)
anabhyarcya pitṝn devān na tato 'nyo 'styapuṇyakṛt ||
वर्षे वर्षे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । (७६।१)
varṣe varṣe 'śvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ |
मांसानि च न खादेद् यस् तयोः पुण्यफलं समम् ॥ (७६।२)
māṃsāni ca na khāded yas tayoḥ puṇyaphalaṃ samam ||
फलमूलाशनैर् दिव्यैर् मुन्यन्नानां च भोजनैः । (७७।१)
phalamūlāśanair divyair munyannānāṃ ca bhojanaiḥ |
न तत् फलम् अवाप्नोति यन् मांसपरिवर्जनात् ॥ (७७।२)
na tat phalam avāpnoti yan māṃsaparivarjanāt ||
मेअत्:: निरुक्तिमां स भक्षयितामुत्र यस्य मांसम् इहाद्म्यहम् । (७८।१)
meat:: niruktimāṃ sa bhakṣayitāmutra yasya māṃsam ihādmyaham |
एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ (७८।२)
etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.