ViSmṛ, 96
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ त्रिष्व् आश्रमेषु पक्वकषायः प्राजापत्याम् इष्टिं कृत्वा सर्ववेदसं दक्षिणां दत्त्वा प्रव्रज्याश्रमी स्यात् ॥ (१।१)
atha triṣv āśrameṣu pakvakaṣāyaḥ prājāpatyām iṣṭiṃ kṛtvā sarvavedasaṃ dakṣiṇāṃ dattvā pravrajyāśramī syāt ||
आत्मन्यग्नीन् आरोप्य भिक्षार्थं ग्रामम् इयात् ॥ (२।१)
ātmanyagnīn āropya bhikṣārthaṃ grāmam iyāt ||
भुक्तवति जने अतीते पात्रसंपाते भैक्षम् आदद्यात् ॥ (६।१)
bhuktavati jane atīte pātrasaṃpāte bhaikṣam ādadyāt ||
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकम् उक्षतः । (२३।१)
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ |
नाकल्याणं न कल्याणं तयोर् अपि च चिन्तयेत् ॥ (२३।२)
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ tayor api ca cintayet ||
जन्मसमये योनिसंकटनिर्गमनात् महद्दुःखानुभवनम् ॥ (३३।१)
janmasamaye yonisaṃkaṭanirgamanāt mahadduḥkhānubhavanam ||
यौवने च विषयाप्राप्ताव् अमार्गेण तदवाप्तौ विषयसेवनान् नरके पतनम् ॥ (३६।१)
yauvane ca viṣayāprāptāv amārgeṇa tadavāptau viṣayasevanān narake patanam ||
एवम् अस्मिन् सततयायिनि संसारे न किंचित् सुखम् ॥ (४०।१)
evam asmin satatayāyini saṃsāre na kiṃcit sukham ||
यद् अपि किंचित् दुःखाभावापेक्षया सुखसंज्ञं तद् अप्यनित्यम् ॥ (४१।१)
yad api kiṃcit duḥkhābhāvāpekṣayā sukhasaṃjñaṃ tad apyanityam ||
अस्थ्नां त्रिभिः शतैः षष्ट्यधिकैर् धार्यमाणम् ॥ (५५।१)
asthnāṃ tribhiḥ śataiḥ ṣaṣṭyadhikair dhāryamāṇam ||
अर्बुदैः स्थालकैश्च सार्धं द्वासप्ततिः पार्श्वकाः ॥ (७६।१)
arbudaiḥ sthālakaiśca sārdhaṃ dvāsaptatiḥ pārśvakāḥ ||
क्षुद्रधमनीनाम् एकोनत्रिंशल्लक्षाणि नवशतानि षट्पञ्चाशद्धमन्यः ॥ (८४।१)
kṣudradhamanīnām ekonatriṃśallakṣāṇi navaśatāni ṣaṭpañcāśaddhamanyaḥ ||
चतुष्पञ्चाशद्रोमकोट्यः सप्तषष्टिश्च लक्षाणि ॥ (८८।१)
catuṣpañcāśadromakoṭyaḥ saptaṣaṣṭiśca lakṣāṇi ||
नाभिर् ओजो गुदं शुक्रं शोणितं शङ्खकौ मूर्धा कण्ठो हृदयं चेति प्राणायतनाणि ॥ (८९।१)
nābhir ojo gudaṃ śukraṃ śoṇitaṃ śaṅkhakau mūrdhā kaṇṭho hṛdayaṃ ceti prāṇāyatanāṇi ||
बाहुद्वयं जङ्घाद्वयं मध्यं शीर्षम् इति षडङ्गानि ॥ (९०।१)
bāhudvayaṃ jaṅghādvayaṃ madhyaṃ śīrṣam iti ṣaḍaṅgāni ||
वसा वपा अवहननं नाभिः क्लोमा यकृत्प्लीहा क्षुद्रान्त्रं वृक्ककौ बस्तिः पुरीषाधानं आमाशयः हृदयं स्थूलान्त्रं गुदम् उदरं गुदकोष्ठम् ॥ (९१।१)
vasā vapā avahananaṃ nābhiḥ klomā yakṛtplīhā kṣudrāntraṃ vṛkkakau bastiḥ purīṣādhānaṃ āmāśayaḥ hṛdayaṃ sthūlāntraṃ gudam udaraṃ gudakoṣṭham ||
कनीनिके अक्षिकूटे शष्कुली कर्णौ कर्णपत्त्रकौ गण्डौ भ्रुवौ शङ्खौ दन्तवेष्टौ ओष्ठौ ककुन्दरे वङ्क्षणौ वृषणौ वृक्कौ श्लेष्मसंघातिकौ स्तनौ उपजिह्वा स्फिचौ बाहू जङ्घे ऊरू पिण्डिके तालूदरं बस्तिशीर्षौ चिबुकं गलशुण्डिके अवटुश्चेत्यस्मिन् शरीरे स्थानानि ॥ (९२।१)
kanīnike akṣikūṭe śaṣkulī karṇau karṇapattrakau gaṇḍau bhruvau śaṅkhau dantaveṣṭau oṣṭhau kakundare vaṅkṣaṇau vṛṣaṇau vṛkkau śleṣmasaṃghātikau stanau upajihvā sphicau bāhū jaṅghe ūrū piṇḍike tālūdaraṃ bastiśīrṣau cibukaṃ galaśuṇḍike avaṭuścetyasmin śarīre sthānāni ||
नासिकालोचनत्वग्जिह्वाश्रोत्रम् इति बुद्धीन्द्रियाणि ॥ (९४।१)
nāsikālocanatvagjihvāśrotram iti buddhīndriyāṇi ||
हस्तौ पादौ पायूपस्थं जिह्वेति कर्मेन्द्रियाणि ॥ (९५।१)
hastau pādau pāyūpasthaṃ jihveti karmendriyāṇi ||
मनो बुद्धिर् आत्मा चाव्यक्तम् इतीन्द्रियातीताः ॥ (९६।१)
mano buddhir ātmā cāvyaktam itīndriyātītāḥ ||
एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञम् इति तद्विदः ॥ (९७।२)
etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajñam iti tadvidaḥ ||
क्षेत्रज्ञम् अपि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भाविनि । (९८।१)
kṣetrajñam api māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhāvini |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानं ज्ञेयं नित्यं मुमुक्षुणा ॥ (९८।२)
kṣetrakṣetrajñavijñānaṃ jñeyaṃ nityaṃ mumukṣuṇā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.