छान्दोग्योपनिषद्Chāndogyopaniṣad
ChāUp, 6, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रम् उवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति । (१।१)
uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putram uvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti |
यत्रैतत् पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति । (१।२)
yatraitat puruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati |
स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनम् अलब्ध्वा बन्धनम् एवोपश्रयते । (२।१)
sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanam alabdhvā bandhanam evopaśrayate |
एवम् एव खलु सोम्य तन् मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनम् अलब्ध्वा प्राणम् एवोपश्रयते । (२।२)
evam eva khalu somya tan mano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanam alabdhvā prāṇam evopaśrayate |
यत्रैतत् पुरुषो ऽशिशिषति नामाप एव तद् अशितं नयन्ते । (३।२)
yatraitat puruṣo 'śiśiṣati nāmāpa eva tad aśitaṃ nayante |
तद् यथा गोनायो ऽश्वनायः पुरुषनाय इत्य् एवं तद् अप आचक्षते ऽशनायेति । (३।३)
tad yathā gonāyo 'śvanāyaḥ puruṣanāya ity evaṃ tad apa ācakṣate 'śanāyeti |
एवम् एव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलम् अन्विच्छ । (४।२)
evam eva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlam anviccha |
सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ (४।५)
sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ ||
अथ यत्रैतत् पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत् पीतं नयते । (५।१)
atha yatraitat puruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tat pītaṃ nayate |
तद् यथा गोनायो ऽश्वनायः पुरुषनाय इत्य् एवं तत् तेज आचष्ट उदन्येति । (५।२)
tad yathā gonāyo 'śvanāyaḥ puruṣanāya ity evaṃ tat teja ācaṣṭa udanyeti |
तत्रैतद् एव शुङ्गम् उत्पतितं सोम्य विजानीहि । (५।३)
tatraitad eva śuṅgam utpatitaṃ somya vijānīhi |
सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः । (६।४)
sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ |
यथा नु खलु सोम्येमास् तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत् त्रिवृद् एकैका भवति तद् उक्तं पुरस्ताद् एव भवति । (६।५)
yathā nu khalu somyemās tisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛt trivṛd ekaikā bhavati tad uktaṃ purastād eva bhavati |
अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ् मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस् तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ (६।६)
asya somya puruṣasya prayato vāṅ manasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇas tejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.