ĀVDīp zu Ca, Nid., 1, 12.7
Select a line for its word-by-word analysis.
बलस्य कालो बलकालः तस्य विशेषो वसन्तपूर्वाह्णादिर् बलकालविशेषः ॥ (२।०)
balasya kālo balakālaḥ tasya viśeṣo vasantapūrvāhṇādir balakālaviśeṣaḥ ||
ऋतवश्चाहोरात्राहारयोः कालाश्च ऋत्वहोरात्राहारकालाः तेषां भेदो विधिः तत्र विशेषेण नियतो बलकालविशेषः ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतः तत्र ऋतुविनियतो बलकालविशेषो यथा श्लेष्मज्वरस्य वसन्तः अहोरात्रविनियतो यथा श्लेष्मज्वरस्य पूर्वाह्णः प्रदोषश्च आहारविनियतो यथा श्लेष्मज्वरस्य भुक्तमात्रकालः एवमाद्युन्नेयम् ॥ (३।०)
ṛtavaścāhorātrāhārayoḥ kālāśca ṛtvahorātrāhārakālāḥ teṣāṃ bhedo vidhiḥ tatra viśeṣeṇa niyato balakālaviśeṣaḥ ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyataḥ tatra ṛtuviniyato balakālaviśeṣo yathā śleṣmajvarasya vasantaḥ ahorātraviniyato yathā śleṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradoṣaśca āhāraviniyato yathā śleṣmajvarasya bhuktamātrakālaḥ evamādyunneyam ||
केचित् तु विधिशब्देन पूर्वकृतं कर्म ब्रुवते तत्रापि कर्मनियतो बलकालविशेषः पच्यमानकर्मकाल एव ज्ञेयः ॥ (४।०)
kecit tu vidhiśabdena pūrvakṛtaṃ karma bruvate tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ ||
एषु च बलकालेषु यद्यपि व्याधेर् अभूतप्रादुर्भावरूपा संप्राप्तिर्न भवति तथापि व्याधिसंताने तत्कालं व्याध्युत्पत्तौ संप्राप्तिर् भिन्नैव भवतीति मन्तव्यम् ॥ (५।०)
eṣu ca balakāleṣu yadyapi vyādher abhūtaprādurbhāvarūpā saṃprāptirna bhavati tathāpi vyādhisaṃtāne tatkālaṃ vyādhyutpattau saṃprāptir bhinnaiva bhavatīti mantavyam ||
इयं च कालविशेषप्राप्त्या बलवद्व्याधिजनिका संप्राप्तिव्याधेर् विशेषं स्फुटमेव बोधयति ॥ (६।०)
iyaṃ ca kālaviśeṣaprāptyā balavadvyādhijanikā saṃprāptivyādher viśeṣaṃ sphuṭameva bodhayati ||
यतः पूर्वाह्णे बलसंप्राप्त्या ज्वरस्य कफजत्वमुन्नीयते मध्याह्ने च बलप्राप्त्या पित्तजत्वमित्यादि ॥ (७।०)
yataḥ pūrvāhṇe balasaṃprāptyā jvarasya kaphajatvamunnīyate madhyāhne ca balaprāptyā pittajatvamityādi ||
इह च संप्राप्तेरेव विशेषाः संख्यादिकृता उक्ताः न तु निदानादीनां विशेषाः यतो निदानादिविशेषाः प्रतिव्याधिवक्ष्यमाणभेदेनैवोपयुक्ताः ॥ (८।०)
iha ca saṃprāptereva viśeṣāḥ saṃkhyādikṛtā uktāḥ na tu nidānādīnāṃ viśeṣāḥ yato nidānādiviśeṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhedenaivopayuktāḥ ||
यतो यादृग् ज्वरे निदानं न तादृग् रक्तपित्ते ये च पूर्वरूपादिविशेषा ज्वरे न ते रक्तपित्तादौ किंतु भिन्नजातीया एव ॥ (९।०)
yato yādṛg jvare nidānaṃ na tādṛg raktapitte ye ca pūrvarūpādiviśeṣā jvare na te raktapittādau kiṃtu bhinnajātīyā eva ||
स च भेदो निदानादीनां व्याधिभेदगमकत्वेनोपयुक्तो व्याधिभेदकथन एव वक्तव्यः ॥ (१०।०)
sa ca bhedo nidānādīnāṃ vyādhibhedagamakatvenopayukto vyādhibhedakathana eva vaktavyaḥ ||
संप्राप्तेस्तु संख्यादिभेदः सर्वव्याधिष्वेकजातीयत्वेन न विशेषगमक इति इहैव सर्वव्याधिनिदाने कथ्यते निदानादिविशेषास्तु प्रतिव्याधिविशिष्टत्वेन नेह प्रपञ्चेनोच्यन्ते ॥ (११।०)
saṃprāptestu saṃkhyādibhedaḥ sarvavyādhiṣvekajātīyatvena na viśeṣagamaka iti ihaiva sarvavyādhinidāne kathyate nidānādiviśeṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvena neha prapañcenocyante ||
अत एव चात्रैवाध्याये संप्राप्तेः सामान्याभिधानेनैवोक्तत्वात् संप्राप्तिं परित्यज्य निदानादिविशेषं प्रतिजानीते तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषान् अनुव्याख्यास्याम इति ॥ (१२।०)
ata eva cātraivādhyāye saṃprāpteḥ sāmānyābhidhānenaivoktatvāt saṃprāptiṃ parityajya nidānādiviśeṣaṃ pratijānīte tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣān anuvyākhyāsyāma iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.