ĀVDīp zu Ca, Vim., 3, 35.2
Select a line for its word-by-word analysis.
दीर्घस्येति रसायनादिना शतादपि दीर्घस्य सुखस्येति नीरोगत्वेन नियतस्येति युगनियतस्य कलौ वर्षशतप्रमाणस्येत्य् अर्थः शताद् अर्वाङ् निनियतम् अपीह नियतशब्देनोच्यते तेन न तत्र तस्य दैवपुरुषकारजन्यत्वं घटते तथापि तस्याप्रशस्तदैवपुरुषकारजन्यत्वात् दैवपुरुषकारजन्यत्वं भवतीति युक्तं किंचानियतायुष एव पुरुषा रसायनाधिकारिणो भवन्ति नियतायुषं प्रति रसायनस्याकिंचित्करत्वात् रसायनादिकृतं चायुरनियतं प्रशस्तत्वेन प्रशस्तदैवपुरुषकारजन्यं भवतीति युक्तम् ॥ (२।०)
dīrghasyeti rasāyanādinā śatādapi dīrghasya sukhasyeti nīrogatvena niyatasyeti yuganiyatasya kalau varṣaśatapramāṇasyety arthaḥ śatād arvāṅ niniyatam apīha niyataśabdenocyate tena na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṃ ghaṭate tathāpi tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṃ bhavatīti yuktaṃ kiṃcāniyatāyuṣa eva puruṣā rasāyanādhikāriṇo bhavanti niyatāyuṣaṃ prati rasāyanasyākiṃcitkaratvāt rasāyanādikṛtaṃ cāyuraniyataṃ praśastatvena praśastadaivapuruṣakārajanyaṃ bhavatīti yuktam ||
किंवा दीर्घत्वे सति नियतस्यायुषो हेतुर् इति योजना तेन युगनियते च शतवर्षं तथा तदधिकं चानियतं महता कर्मणैव क्रियते पुरुषकारेण तु महतास्य सुखित्वं रोगानुपघातात् क्रियते रसायनेन च जरादिव्याधिप्रतिघातः क्रियते रसायनलभ्यम् अप्यायुर्बलवत्कर्मनियतम् एवेति भावः ॥ (३।०)
kiṃvā dīrghatve sati niyatasyāyuṣo hetur iti yojanā tena yuganiyate ca śatavarṣaṃ tathā tadadhikaṃ cāniyataṃ mahatā karmaṇaiva kriyate puruṣakāreṇa tu mahatāsya sukhitvaṃ rogānupaghātāt kriyate rasāyanena ca jarādivyādhipratighātaḥ kriyate rasāyanalabhyam apyāyurbalavatkarmaniyatam eveti bhāvaḥ ||
विपरीतस्य दीर्घत्वेनानियतस्य तथा रोगयुक्तत्वे नासुखस्य ॥ (४।०)
viparītasya dīrghatvenāniyatasya tathā rogayuktatve nāsukhasya ||
इतरेति हीनयोर् दैवपुरुषकारयोर् युक्तिर् इत्यर्थः ॥ (५।०)
itareti hīnayor daivapuruṣakārayor yuktir ityarthaḥ ||
मध्यमा मध्यमस्य दीर्घत्वेनादीर्घत्वेनानियतस्य तथा सुखासुखत्वेनानियतस्यायुषो मध्यमयोः कर्मणोर् युक्तिरित्यर्थः ॥ (६।०)
madhyamā madhyamasya dīrghatvenādīrghatvenāniyatasya tathā sukhāsukhatvenāniyatasyāyuṣo madhyamayoḥ karmaṇor yuktirityarthaḥ ||
कारणमिति दैवपुरुषकारयोः परस्परबाधने उपपत्तिमित्यर्थः ॥ (७।०)
kāraṇamiti daivapuruṣakārayoḥ parasparabādhane upapattimityarthaḥ ||
दुर्बलम् आयुर्जननं दैवं बलवता मारकेण दृष्टापथ्यभोजनादिना विपरीतमरणकार्यजननाद् उपहन्यते विशिष्टेन बलवता इतरत् कर्म दृष्टं पुरुषकाराख्यम् उपहन्यते पराभूयते ॥ (९।०)
durbalam āyurjananaṃ daivaṃ balavatā mārakeṇa dṛṣṭāpathyabhojanādinā viparītamaraṇakāryajananād upahanyate viśiṣṭena balavatā itarat karma dṛṣṭaṃ puruṣakārākhyam upahanyate parābhūyate ||
एतद्दैवकर्तृकदृष्टपराभवदर्शनाद् दैवनियतमेव सर्वमायुर् इति केचिन्मन्यन्त इत्याह दृष्ट्वेत्यादि ॥ (१०।०)
etaddaivakartṛkadṛṣṭaparābhavadarśanād daivaniyatameva sarvamāyur iti kecinmanyanta ityāha dṛṣṭvetyādi ||
यदि दृष्टमायुः कारणं स्यात् न तदा भेषजैः सम्यगुपपादितानां मृत्युः स्यात् यतश्च सत्यपि चिकित्सिते कर्मवशात्तु मृत्युर् भवति तेन यत्रापि चिकित्सा जीवयतीति मन्यन्ते तत्रापि कर्मैवास्ति जीवनकारणमिति दृष्टशक्तित्वाद् अवधारयाम इति भावः ॥ (११।०)
yadi dṛṣṭamāyuḥ kāraṇaṃ syāt na tadā bheṣajaiḥ samyagupapāditānāṃ mṛtyuḥ syāt yataśca satyapi cikitsite karmavaśāttu mṛtyur bhavati tena yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyante tatrāpi karmaivāsti jīvanakāraṇamiti dṛṣṭaśaktitvād avadhārayāma iti bhāvaḥ ||
दैवपुरुषकारयोर् उभयोरपि बाध्यत्वं दर्शयन्नेकान्तेन नियतायुःपक्षं व्युदस्यति कर्मेत्यादि ॥ (१२।०)
daivapuruṣakārayor ubhayorapi bādhyatvaṃ darśayannekāntena niyatāyuḥpakṣaṃ vyudasyati karmetyādi ||
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । (१३।३)
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
किंचित्त्वकालनियतमिति यथा इदं मारकं कर्म न तु क्वचित्काले पञ्चविंशवर्षादौ नियतं तेन यस्मिन् काले पुरुषकाराख्यं दृष्टकर्मानुगुणं प्राप्नोति तस्मिन् काले सहकारिसांनिध्योपबृंहितबलं मारयति यदा तु दृष्टम् अपथ्यसेवादि न प्राप्नोति न तदा मारयति प्रत्ययैः प्रतिबोध्यत इति दृष्टकारणैर् उद्रिक्तं क्रियते ॥ (१४।०)
kiṃcittvakālaniyatamiti yathā idaṃ mārakaṃ karma na tu kvacitkāle pañcaviṃśavarṣādau niyataṃ tena yasmin kāle puruṣakārākhyaṃ dṛṣṭakarmānuguṇaṃ prāpnoti tasmin kāle sahakārisāṃnidhyopabṛṃhitabalaṃ mārayati yadā tu dṛṣṭam apathyasevādi na prāpnoti na tadā mārayati pratyayaiḥ pratibodhyata iti dṛṣṭakāraṇair udriktaṃ kriyate ||
ये तु ब्रुवते किंचित् कर्म कालनियतं यदा पच्यते तस्मिन् काले पच्यत एवेति कालनियमः विपाकनियतं तु इदं कर्म विपच्यत एव न तु विपच्यत इति न कालविपाकनियतं तु यथेदं कर्म अस्मिन्नेव काले विपच्यत एवेति एतच्च कालविपाकनियतत्वाद् बलवद् उच्यते एतदेव दृष्टाबाधनीयमिति तेषां मते अभुक्तम् अपि क्षीयते दुर्बलकर्म प्रायश्चित्तादिनेति बोद्धव्यं परं विपर्ययेऽपि तदा किंचित्त्वविपाककालनियतमिति वक्तव्यं स्यात् किंचित्त्वकालनियतमिति वचनात्तु कालनियतमपि ॥ (१५।०)
ye tu bruvate kiṃcit karma kālaniyataṃ yadā pacyate tasmin kāle pacyata eveti kālaniyamaḥ vipākaniyataṃ tu idaṃ karma vipacyata eva na tu vipacyata iti na kālavipākaniyataṃ tu yathedaṃ karma asminneva kāle vipacyata eveti etacca kālavipākaniyatatvād balavad ucyate etadeva dṛṣṭābādhanīyamiti teṣāṃ mate abhuktam api kṣīyate durbalakarma prāyaścittādineti boddhavyaṃ paraṃ viparyaye'pi tadā kiṃcittvavipākakālaniyatamiti vaktavyaṃ syāt kiṃcittvakālaniyatamiti vacanāttu kālaniyatamapi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.