ĀVDīp zu Ca, Sū., 6, 4.2

17 of 400 · 15 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

ऋतुज्ञानमन्तरा ऋतुसात्म्यज्ञानं न सम्भवतीत्यृतूनाम् उपयुक्तस्वरूपज्ञानार्थमाह इहेत्यादि ॥ (१।०)

ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na sambhavatītyṛtūnām upayuktasvarūpajñānārthamāha ihetyādi ||

ऋतुप्रतिपादनप्रस्तावे संवत्सरं विद्यादिति संवत्सरप्रतिपादनमृतूनामेव मिलितानां संवत्सरत्वप्रतिपादनार्थम् ॥ (२।०)

ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham ||

मेलकश्च बुद्ध्या व्यवह्रियते न तु परमार्थतः ऋतूनां मेलकोऽस्ति ॥ (३।०)

melakaśca buddhyā vyavahriyate na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti ||

ऋतूनां संवत्सरात्मकत्वं पुनः पुनस्त एवर्तवः परावर्तन्त इति ज्ञानार्थमवश्यं प्रतिपादनीयम् ॥ (४।०)

ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam ||

इहेति इह प्रकरणे षडङ्गं विद्यात् अन्यत्र तु रोगभिषग्जितीयादौ तत्तत्कार्यवशाद् अन्यथापि ॥ (५।०)

iheti iha prakaraṇe ṣaḍaṅgaṃ vidyāt anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśād anyathāpi ||

उक्तं च शीतोष्णवर्षलक्षणः काल इत्यादि ॥ (६।०)

uktaṃ ca śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla ityādi ||

षडङ्गमिति समाहारे द्विगुः ऋतुव्यतिरेकेण संवत्सरस्याविद्यमानत्वात् यदि वा समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इत्याश्रित्य बहुव्रीहिः कार्यः ॥ (७।०)

ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt yadi vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ ||

तत्रेति ऋतुविभागकथने ॥ (८।०)

tatreti ṛtuvibhāgakathane ||

उदगुत्तरां दिशं प्रति अयनं गमनमुदगयनम् ॥ (९।०)

udaguttarāṃ diśaṃ prati ayanaṃ gamanamudagayanam ||

आददाति क्षपयति पृथिव्याः सौम्यांशं प्राणिनां च बलमित्यादानम् ॥ (१०।०)

ādadāti kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ prāṇināṃ ca balamityādānam ||

त्रीन् शिशिरादीनित्यनेनैव लब्धेऽपि ग्रीष्मान्तत्वे ग्रीष्मान्तानिति शिशिरस्यादिरिति विग्रहस्य तथादिशब्दस्य प्रकारवाचितायाः प्रतिषेधार्थम् ॥ (११।०)

trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathādiśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣedhārtham ||

एवं हेमन्तान्तानिति च व्याख्येयम् ॥ (१२।०)

evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam ||

दक्षिणां दिशं प्रति अयनं दक्षिणायनम् ॥ (१३।०)

dakṣiṇāṃ diśaṃ prati ayanaṃ dakṣiṇāyanam ||

विसृजति जनयति आप्यमंशं प्राणिनां च बलमिति विसर्गः ॥ (१४।०)

visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti visargaḥ ||

संज्ञाप्रणयनं च व्यवहारार्थं निरुक्तिप्रतीयमानार्थप्रतिपादनार्थं च ॥ (१५।०)

saṃjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca ||